Posts Tagged ‘ Carl Sagan ’

Απάντηση στον φίλο μου το Θωμά.

Προσφάτως έγινε ένας, έντονος και ζωντανός θα έλεγα, διάλογος στο ιστολόγιο του Δημήτρη, τον οποίο μπορείτε να δείτε εδώ. Οι απόψεις τόσο του οικοδεσπότη όσο και των σχολιαστών είναι άκρως ενδιαφέρουσες και αξίζει να ρίξετε μια ματιά. Μεταξύ των σχολίων αναπτύχθηκε και μια μικρή συζήτηση μεταξύ εμού και του Θωμά, όπως ίσως θα παρατηρήσετε αν διαβάσετε την εν λόγω ανάρτηση. Στη δική μου προηγούμενη ανάρτηση, ζήτησα τη γνώμη του Θωμά για ένα δικό μου σχόλιο και η απάντηση ήταν η παρακάτω:

«Στο σχόλιό σου στο μπλοκ του Δημήτρη χρησιμοποιείς τη λέξη Φύση (αντί για Θεός) και τη λέξη “ανυπαρξία” εννοώντας προφανώς την ανυπαρξία της ψυχής μετά το θάνατο. Με συγχωρείς, φίλε Κώστα, αλλά είσαι κλασικός άθεος κι όσο κι αν προσπαθείς να το κρύψεις με ωραίο περιτύλιγμα (εννοώ τα υπέροχα που γράφεις για τον δικό σου Θεό), πιστεύω πως το αρχικό μου ερώτημα δεν υφίσταται πλέον αν δηλαδή πιστεύεις πως ο Θεός σου υπάρχει. Μα αν μιλάμε για τη Φύση, φυσικά υπάρχει, το ίδιο θα έλεγε κι ένας άθεος.»

Ήθελα να απαντήσω στο χώρο των σχολίων της προηγούμενης ανάρτησης, αλλά επειδή η απάντηση βγήκε μεγάλη, αποφάσισα να κάνω μια νέα ανάρτηση και να εκθέσω τις απόψεις μου εδώ. Νομίζω, ότι περισσότερο από όλους, ο Θωμάς αξίζει κάτι τέτοιο.

Καλέ μου φίλε Θωμά, μεγάλωσα σε μια οικογένεια που καμιά διαφορά δεν είχε από τη μέση ελληνική οικογένεια. Οι αρχές που πήρα τόσο από την οικογένεια μου, όσο κι από το σχολείο αλλά και τον κοινωνικό μου περίγυρο ήταν οι ίδιες με εκείνες κάθε παιδιού της ελληνικής υπαίθρου. Κάποια στιγμή, όντας φοιτητής έπεσα πάνω σε κάτι αξιομνημόνευτο. Όπως ίσως θα ξέρεις έχω σπουδάσει στο Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όπου τα μαθήματά που διδάχτηκα είχαν πολύ μεγάλο εύρος ως προς το γνωστικό τους αντικείμενο. Τη μια ώρα ο ένας καθηγητής αποδείκνυε για παράδειγμα ότι ο σημαντικότερος παράγοντας για την ανάπτυξη των δέντρων είναι το έδαφος βάζοντας σε δεύτερη μοίρα όλους τους υπόλοιπους, ενώ την άλλη ώρα ο άλλος καθηγητής αποδείκνυε ότι ο σημαντικότερος παράγοντας είναι το κλίμα, ο άλλος η γενετική προδιάθεση κλπ κλπ. Ο καθένας από τους καθηγητές ήταν σχεδόν σίγουρος ότι το δικό του κομμάτι από την επιστήμη ήταν το σπουδαιότερο, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τους υπόλοιπους. Εκεί λοιπόν, μέσα στο μυαλό μου, προσπάθησα μάταια να διαπιστώσω από μόνος μου τι ήταν το σημαντικότερο για την ανάπτυξη των δέντρων. Κι όσο κι αν βασάνιζα τον εαυτό μου, άκρη δεν έβρισκα, μέχρι που αντίκρισα το αυτονόητο. Ότι δηλαδή, ΟΛΑ είναι σημαντικά. Κάθε ένας από τους παράγοντες έχει ένα σημαντικό μερίδιο ευθύνης για την ανάπτυξη των δέντρων και η έλλειψη κάποιου μπορούσε να αναπληρωθεί από κάποιον άλλο μέχρι όμως ενός ορισμένου ορίου. Σκεπτόμενος τότε όλα αυτά, έκανα αυθόρμητα μια αναγωγή και στα πιστεύω μου στο Θεό. Είπα λοιπόν μέσα μου, ποιος είναι ο Θεός μου; Τι είναι ο Θεός μου; Μπορώ να Τον συλλάβω ως έννοια; Τα συμπεράσματα λοιπόν που κατέληξα ήταν περίπου τα ακόλουθα:

Ο Θεός της χριστιανικής θρησκείας είναι ολόιδιος με το Θεό της ιουδαϊκής θρησκείας, με το Θεό του Ισλάμ, με το Θεό οποιασδήποτε θρησκείας. Πρόσεξε όμως, δε μιλάω για κάποιες, κατά τη γνώμη μου, παθογενείς καταστάσεις που έχουν δημιουργήσει οι θρησκείες δημιουργώντας Θεούς τιμωρούς ή Θεούς που ξεχωρίζουν τους ανθρώπους σε δικούς μας και ξένους, σε καλούς και κακούς που αξίζει να πεθάνουν από τα θραύσματα μιας βόμβας. Μιλάω για τη δύσκολη στη σύλληψη έννοια του Θεού που μοιάζει με το στοργικό πατέρα που αγαπάει όλα τα παιδιά του και δεν ξεχωρίζει κανένα. Κατέληξα λοιπόν ότι ο Θεός είναι ένας, ίδιος για όλους, ανεξάρτητα από το όνομα που του προσδίδουν οι διάφορες θρησκείες.

Μετά αναρωτήθηκα, ο Θεός είναι κάτι μακριά από εμάς; Κάτι ξένο κι απρόσιτο; Θεώρησα πως αν δεν μπορούμε να τον αγγίξουμε, τότε έχει κάνει κάποιο λάθος. Πρέπει να κάνει γνωστή την παρουσία του με κάποιο τρόπο, να γνωρίζουμε ότι είναι τριγύρω μας. Αλλά που έπρεπε, σκέφτηκα, να κοιτάξουμε για να τον δούμε; Όσο κι αν τυραννούσα το μυαλό μου δεν μπορούσα να βρω απάντηση. Δεν μπορούσα να δω το αυτονόητο, τόσο κλειστά μάτια είχα. Η απάντηση ήταν ολόγυρά μου, ήταν η Φύση, αυτό το τέλειο «κατασκεύασμα» που δύσκολα θα κατανοήσει ο άνθρωπος μέχρι την τελευταία του λεπτομέρεια. Γι’ αυτό και η απάντησή μου στο ιστολόγιο του Δημήτρη, από το οποίο αντιγράφω τα λόγια μου: «Με ρωτάς αν είμαι σίγουρος ότι υπάρχει πραγματικά. Θα σου απαντήσω το εξής: Αν τα μάτια μου που αγαλλιάζουν όταν βλέπουν το μπουμπούκι να ανθίζει μου λένε ψέματα, τότε δεν υπάρχει. Αν η όσφρησή μου όταν το άρωμα της πασχαλιάς που με κάνει να κλείνω τα μάτια μου από ευχαρίστηση είναι ψεύτικο, τότε δεν υπάρχει. Αν το αίσθημα που ένιωσα όταν συνάντησα τον έρωτα και τα σωθικά μου ανατρίχιασαν κάνοντας τα πόδια μου να υποχωρήσουν ήταν κίβδηλο, τότε δεν υπάρχει. Αν όμως κάτι από αυτά είναι αληθινό, τότε υπάρχει. Και τι σημασία έχει που εγώ δεν τον λέω Θεό αλλά Φύση. Πιστεύω στην Αλήθεια της Φύσης και όχι των ανθρώπων. Αυτός είναι ο δικός μου Θεός. Και ναι, η Φύση είναι ‘ποιητής ορατών τε πάντων και αοράτων’». Ο Θεός έχει, κατά κάποιο τρόπο για μένα τουλάχιστον, προσωποποιηθεί στη Φύση. Κι όταν λέω στη Φύση, εννοώ ολόκληρο το Σύμπαν, αυτό που ο Carl Sagan ονόμαζε Κόσμος (Cosmos). Δεν ξέρω, ούτε μπορώ να ξέρω ποια μορφή (και αν έχει μορφή) ο Θεός. Εγώ όμως τον βλέπω ολόγυρά μου και ξέρεις κάτι; Είμαι χαρούμενος γι΄ αυτό, γιατί ξέρω ότι είναι εκεί και με προσέχει, είναι εκεί και τα δημιούργησε όλα αυτά για μένα, για τον Άνθρωπο και όλα βεβαίως τα όντα. Η Φύση είναι ο αντι-πρόσωπός του στα μάτια και τις αισθήσεις μου και είναι ότι πιο κοντινό δικό Του πράγμα σε μένα. Εξ’ ου και η ονομασία που δίνω στο Θεό ως «Φύση».

Συνεχίζω στο ιστολόγιο του Δημήτρη και γράφω «Αλλά δε θα μου χαρίσει την αιώνια ζωή Θωμά, αυτό είναι αφύσικο. Μόλις η συνείδησή μου πάψει να αντιλαμβάνεται την ύπαρξή μου, τότε θα έχω περάσει στην ανυπαρξία και θα έχω παραχωρήσει τη βιολογική μου υπόσταση πίσω στον πλανήτη για να δημιουργήσει κάτι άλλο από τα οργανικά στοιχεία που με απαρτίζουν. Η αιώνια ζωή, όπως είπα και πριν, κατά τη γνώμη μου δεν υπάρχει και είναι προϊόν της ανθρώπινης ματαιοδοξίας η ποίησή της.». Προσθέτω δε και το εξής: Θα ήταν η μεγαλύτερη βλασφημία προς το Θεό να ισχυριστώ ότι αφενός θέλω να πάω αντίθετα σ’ αυτό που ο ίδιος έχει δημιουργήσει, τη ζωή και το θάνατο, την αρχή και το τέλος (όπου τέλος: σκοπός) και αφετέρου να επιθυμώ εκτός από τη ζωή και τη συνείδηση που μου έχει χαρίσει εδώ, να Του ζητώ κι άλλη και μάλιστα αιώνια. Όλα τα πράγματα δημιουργούνται, κάνουν τον κύκλο τους στον κόσμο του αισθητού και μετά χάνονται για να παραχωρήσουν την ουσία τους (τα στοιχεία που τα απαρτίζουν δηλαδή) στην επόμενη γενιά, είτε έμβια είναι είτε όχι. Αυτός είναι άλλωστε ο σκοπός της δημιουργίας (το τέλος), το μεγάλο εκείνο μήνυμα που ξεπετάγεται από τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Το παλιό παραχωρεί τη θέση του στο εξελιγμένο και προσαρμοσμένο στις νέες συνθήκες καινούριο. Αν εγώ τολμήσω να πω ότι ο Θεός θα με αφήσει να εξακολουθήσω να υπάρχω, έστω και σε άυλη μορφή εις τους αιώνας των αιώνων, τότε τι νόημα έχει η δημιουργία του; Τι νόημα έχει η εξέλιξη; Τι νόημα έχει η ανθρώπινη διανόηση που από τα πέτρινα τσεκούρια οδήγησε τον άνθρωπο στο φεγγάρι; Τι νόημα έχει η τέχνη; Αντιθέτως, κατά τη γνώμη μου θεωρώ ότι μια τέτοια πεποίθηση περί διαρκούς ζωής, όποια μορφή κι αν έχει αυτή, είναι βλασφημία εκ μέρους μου στο Θεό. Είναι αχαριστία. Ή πλεονεξία αν θες και σίγουρα ματαιοδοξία. Ως εκ τούτου, αφού μου ανατέθηκε μια αποστολή, ένα έργο αν θες από την ανώτερη αυτή δύναμη, αφού το ολοκληρώσω, τότε δε θα έχει πια νόημα η ύπαρξή μου και λογικό είναι να περάσω στην ανυπαρξία. Πρόσεξε όμως, η στιγμή του περάσματος από τη μια φάση στην άλλη, είναι μια στιγμή ανυπολόγιστης, άπειρης ευγνωμοσύνης για τη δυνατότητα που μου δόθηκε να υπάρξω. Ευγνωμοσύνης στο Θεό, που εγώ τον έχω προσεγγίσει μέσω της Φύσης, και που νομίζω ότι τώρα που κοιτάζω έξω από το παράθυρό μου τα βρεγμένα από τη βροχή δέντρα Τον βλέπω να μου χαμογελάει.

Αν νομίζεις Θωμά ότι είμαι κλασικός άθεος δε θα διαφωνήσω μαζί σου. Ούτε πρόκειται να προσπαθήσω να σου αλλάξω τη γνώμη σου για μένα. Απλώς θα ήθελα να μη χρησιμοποιείς αυτόν τον όρο, γιατί όπως πολύ σωστά έγραψε ο Δημήτρης στο άρθρο του, η λέξη «άθεος» το μόνο που προσδιορίζει είναι το τι δεν πιστεύεις και συνάμα έχει και μια αρνητικότητα ως όρος. Θα προτιμούσα κάτι άλλο…

Advertisements

Ελευθερία. Θεωρητικές απορίες…

Image: Tina Phillips / FreeDigitalPhotos.net

Από όλες τις καταστάσεις που μπορεί να βρεθεί ο άνθρωπος η πολυτιμότερη αλλά και πολυπλοκότερη συνάμα είναι η ελευθερία. Είναι τόσο πολύ σύνθετη και η σύλληψή της ακόμα που κατά τη γνώμη μου κανείς και ποτέ δε θα μπορέσει να την οριοθετήσει και να της δώσει ένα μονοσήμαντα ορισμένο σχήμα.

Τα λεξικά την ερμηνεύουν ως απουσία περιορισμού, εμποδίου ή δέσμευσης. Είναι όμως τόσο απλή η ερμηνεία;


Θα ξεκινήσω το συλλογισμό μου κάπως παράδοξα. Οι αρχαίοι Έλληνες πήραν αυτό που λέμε σύμπαν κι έφτιαξαν τον Κόσμο. Παρενθετικά κι εξαιτίας του γεγονότος ότι η λέξη αυτή είναι κοινώς χρησιμοποιούμενη παγκοσμίως, θα αναφέρω ότι ο διεθνούς φήμης αστρονόμος και αστροφυσικός Carl Sagan είχε γυρίσει μια επιστημονική σειρά 13 επεισοδίων με τον τίτλο COSMOS, A personal voyage, η οποία αναφέρεται στην εξέλιξη του σύμπαντος, από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Διερωτήθηκα λοιπόν πριν αρκετό καιρό γιατί απέδωσαν αυτή την ονομασία στο σύμπαν, γιατί Κόσμος;

Η απάντηση ήρθε μερικά χρόνια αργότερα και ήταν τόσο πολύ απλή που απλώς δεν τη συνειδητοποιούσα παρά το γεγονός ότι ήταν – είναι – μπροστά μου. Ο Κόσμος είναι απλώς η τακτοποίηση των πραγμάτων, η τοποθέτησή τους με τη σειρά, αρμονικά και με τάξη. Κι αυτή η αρμονία είναι το κόσμημα, ο κόσμος δηλαδή, ή αλλιώς η άρση του χάους. Με μια πολύ απλή παρατήρηση μπορεί ο καθένας να καταλάβει ότι όλα γύρω του υπάρχουν, δρουν και κινούνται συντεταγμένα. Μπορεί να βλέπουμε τον ήλιο να περιδιαβαίνει τον ουρανό απαλλαγμένος από κάθε δεσμό, αλλά είναι πράγματι έτσι; Διότι ακόμα κι αυτός ακολουθεί μια προδιαγεγραμμένη πορεία από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει.

Κι εδώ τίθεται το πρώτο ερώτημα: Η ελευθερία είναι πραγματική ή έτσι νομίζουμε; Αποφεύγοντας τις θεωρίες του ντετερμινισμού ή της ειμαρμένης κατά το ελληνικότερο, μπορεί κάποιος εύλογα να ερωτηθεί αν όλα είναι προδιαγεγραμμένα κι εμείς απλώς κινούμαστε πάνω σε καθορισμένα όρια όπως το τραίνο στις ράγες. Ακούγεται βεβαίως πολύ μοιρολατρικό κάτι τέτοιο, αλλά έστω κι αν υπάρχει μία πιθανότητα στο εκατομμύριο να συμβαίνει, αξίζει να το αναφέρουμε και να αναρωτηθούμε.

Ο αρχαίος λοιπόν πήρε το χάος και το έκανε Κόσμο. Πως όμως το έκανε αυτό; Χρησιμοποίησε το Λόγο. Ο οποίος μπορεί κάλλιστα να συσχετιστεί και με αυτό που οι χριστιανοί ονομάζουν Λόγο του Θεού. Η λογική είναι αυτή που «όπλισε» το χέρι του και με τις παρατηρήσεις και τα πειράματα κατέγραψε τους φυσικούς κανόνες. Και στη συνέχεια δημιούργησε τους δικούς του κανόνες και τα δικά του συστήματα. Από την παιδεία και τη θρησκεία μέχρι την πολιτική, κι από τη βάφτιση μέχρι το μνημόσυνο της κάθε πλευράς της ζωής του. Κι εκεί μέσα, ανάλογα με το πολιτικό σύστημα έδωσε ή αφαίρεσε την ελευθερία των ανθρώπων.

Εδώ έχουμε το δεύτερο ερώτημα: Αφού ο άνθρωπος είναι εκ της φύσεως προορισμένος να ζει μέσα σε κοινωνίες και με δεδομένο το γεγονός ότι οι κοινωνίες απαιτούν θεσμούς και κανόνες για να λειτουργήσουν, ο άνθρωπος – μέλος τους είναι πραγματικά ελεύθερος;

Ύστερα έρχεται αυτό που ο λαός λέει για τη μοίρα κι ότι αυτή έχει γραμμένο. Εκείνοι οι αρχαίοι το έλεγαν λίγο πιο περίτεχνα, είχαν την Κλωθώ, τη Λάχεση και την Άτροπο. (Και οι τρεις γυναίκες, να είναι άραγε τυχαίο;) Η πρώτη πλέκει το νήμα της ζωής, η δεύτερη την τύχη και η τρίτη κόβει το νήμα σαν έρθει η ώρα. Και δεν είναι λίγες οι φορές που στη ζωή ξεστομίζουμε εκείνη τη κουβέντα «… λες κι ήταν γραφτό να γίνει…» που συνοδεύεται σχεδόν πάντα μ’ αναστεναγμό! Σαν να ορίζεται η τάχα ελεύθερη βούλησή μας από τις Μοίρες, κι ότι κι αν κάνουμε δεν ξεφεύγουμε από αυτές. Κι αυτές οι τρεις κυρίες ήταν κόρες του Δία, που δημιούργησε τα πάντα κατά τη μυθολογία, και της Θέμιδος που δημιούργησε τους θεσμούς. Ελεύθερα ερμηνευμένο αυτό θα μπορούσε να έχει ως εξής: Αφού ο δημιουργός του κόσμου κι εκείνη που έφτιαξε τους θεσμούς θέλουν να εξαρτάται η ζωή των ανθρώπων από τις Μοίρες, τότε όλα είναι προδιαγεγραμμένα.

Εύλογα λοιπόν έρχεται στο νου η ερώτηση: Έχει κάποια, έστω και ελάχιστη, δόση αλήθειας όλο αυτό; Εξαρτώμαστε από το πεπρωμένο ότι κι αν κάνουμε; Ή την τύχη, για να το θέσω αλλιώς;

Ο Ησίοδος στη Θεογονία λέει ότι στην αρχή υπήρχε το Χάος, Η Γαία και ο Έρωτας. Ο Έρωτας λοιπόν, μπορεί να είναι η κινητήρια δύναμη και η γενεσιουργός αιτία των πάντων, αλλά μπορεί να εκληφθεί και λίγο διαφορετικά. Ως Ανάγκη. Με άλλα λόγια, οι σκέψεις και οι πράξεις μας είναι αποτέλεσμα της ανάγκης. Αν δεν υπήρχε αυτή, δε θα ήταν απαραίτητη από μέρους μας η παραμικρή σκέψη κι ενέργεια. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε ένα πρόβλημα, σε μια κατάσταση, σε ένα σχέδιο κι απλώς μεθοδεύουμε τα επόμενα βήματά μας για να προχωρήσουμε έχοντας κατά νου ότι οι κινήσεις μας πρέπει να γίνουν κατά πως υπαγορεύει η λογική. Εν ολίγοις, για κάθε μας απόφαση, υπάρχει ήδη μια μεθοδολογία, την οποία δεν επινοήσαμε εμείς, αλλά απλώς την εφαρμόζουμε για να λυθεί το πρόβλημα ή να επιτευχθεί ο στόχος.

Άρα, λοιπόν, δρούμε κι εμείς όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, που απλώς ακολουθούμε τον προγραμματισμό μας για κάθε δεδομένη περίπτωση κι απλώς έχουμε την αίσθηση της ελευθερίας; Αφού για το κάθε σχέδιο, κατάσταση, πρόβλημα όλοι οι άνθρωποι θα δώσουν την ίδια λύση, ενδεχομένως με κάποιες παραλλαγές ο καθένας.

Πεπρωμένο φυγείν αδύνατο τελικά; Κι αν ναι, έρχεται σε αντίθεση με την ελευθερία;

Νιώθω ότι οι συνομιλητές που έχουν σχολιάσει κατά το παρελθόν τις σκέψεις μου, ετούτη τη φορά θα προκαλέσουν έναν ακόμα πιο ενδιαφέροντα διάλογο…

Θα υπάρξει και συνέχεια…

Advertisements
Αρέσει σε %d bloggers: