Posts Tagged ‘ Ησίοδος ’

Ελευθερία. Θεωρητικές απορίες…

Image: Tina Phillips / FreeDigitalPhotos.net

Από όλες τις καταστάσεις που μπορεί να βρεθεί ο άνθρωπος η πολυτιμότερη αλλά και πολυπλοκότερη συνάμα είναι η ελευθερία. Είναι τόσο πολύ σύνθετη και η σύλληψή της ακόμα που κατά τη γνώμη μου κανείς και ποτέ δε θα μπορέσει να την οριοθετήσει και να της δώσει ένα μονοσήμαντα ορισμένο σχήμα.

Τα λεξικά την ερμηνεύουν ως απουσία περιορισμού, εμποδίου ή δέσμευσης. Είναι όμως τόσο απλή η ερμηνεία;


Θα ξεκινήσω το συλλογισμό μου κάπως παράδοξα. Οι αρχαίοι Έλληνες πήραν αυτό που λέμε σύμπαν κι έφτιαξαν τον Κόσμο. Παρενθετικά κι εξαιτίας του γεγονότος ότι η λέξη αυτή είναι κοινώς χρησιμοποιούμενη παγκοσμίως, θα αναφέρω ότι ο διεθνούς φήμης αστρονόμος και αστροφυσικός Carl Sagan είχε γυρίσει μια επιστημονική σειρά 13 επεισοδίων με τον τίτλο COSMOS, A personal voyage, η οποία αναφέρεται στην εξέλιξη του σύμπαντος, από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Διερωτήθηκα λοιπόν πριν αρκετό καιρό γιατί απέδωσαν αυτή την ονομασία στο σύμπαν, γιατί Κόσμος;

Η απάντηση ήρθε μερικά χρόνια αργότερα και ήταν τόσο πολύ απλή που απλώς δεν τη συνειδητοποιούσα παρά το γεγονός ότι ήταν – είναι – μπροστά μου. Ο Κόσμος είναι απλώς η τακτοποίηση των πραγμάτων, η τοποθέτησή τους με τη σειρά, αρμονικά και με τάξη. Κι αυτή η αρμονία είναι το κόσμημα, ο κόσμος δηλαδή, ή αλλιώς η άρση του χάους. Με μια πολύ απλή παρατήρηση μπορεί ο καθένας να καταλάβει ότι όλα γύρω του υπάρχουν, δρουν και κινούνται συντεταγμένα. Μπορεί να βλέπουμε τον ήλιο να περιδιαβαίνει τον ουρανό απαλλαγμένος από κάθε δεσμό, αλλά είναι πράγματι έτσι; Διότι ακόμα κι αυτός ακολουθεί μια προδιαγεγραμμένη πορεία από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει.

Κι εδώ τίθεται το πρώτο ερώτημα: Η ελευθερία είναι πραγματική ή έτσι νομίζουμε; Αποφεύγοντας τις θεωρίες του ντετερμινισμού ή της ειμαρμένης κατά το ελληνικότερο, μπορεί κάποιος εύλογα να ερωτηθεί αν όλα είναι προδιαγεγραμμένα κι εμείς απλώς κινούμαστε πάνω σε καθορισμένα όρια όπως το τραίνο στις ράγες. Ακούγεται βεβαίως πολύ μοιρολατρικό κάτι τέτοιο, αλλά έστω κι αν υπάρχει μία πιθανότητα στο εκατομμύριο να συμβαίνει, αξίζει να το αναφέρουμε και να αναρωτηθούμε.

Ο αρχαίος λοιπόν πήρε το χάος και το έκανε Κόσμο. Πως όμως το έκανε αυτό; Χρησιμοποίησε το Λόγο. Ο οποίος μπορεί κάλλιστα να συσχετιστεί και με αυτό που οι χριστιανοί ονομάζουν Λόγο του Θεού. Η λογική είναι αυτή που «όπλισε» το χέρι του και με τις παρατηρήσεις και τα πειράματα κατέγραψε τους φυσικούς κανόνες. Και στη συνέχεια δημιούργησε τους δικούς του κανόνες και τα δικά του συστήματα. Από την παιδεία και τη θρησκεία μέχρι την πολιτική, κι από τη βάφτιση μέχρι το μνημόσυνο της κάθε πλευράς της ζωής του. Κι εκεί μέσα, ανάλογα με το πολιτικό σύστημα έδωσε ή αφαίρεσε την ελευθερία των ανθρώπων.

Εδώ έχουμε το δεύτερο ερώτημα: Αφού ο άνθρωπος είναι εκ της φύσεως προορισμένος να ζει μέσα σε κοινωνίες και με δεδομένο το γεγονός ότι οι κοινωνίες απαιτούν θεσμούς και κανόνες για να λειτουργήσουν, ο άνθρωπος – μέλος τους είναι πραγματικά ελεύθερος;

Ύστερα έρχεται αυτό που ο λαός λέει για τη μοίρα κι ότι αυτή έχει γραμμένο. Εκείνοι οι αρχαίοι το έλεγαν λίγο πιο περίτεχνα, είχαν την Κλωθώ, τη Λάχεση και την Άτροπο. (Και οι τρεις γυναίκες, να είναι άραγε τυχαίο;) Η πρώτη πλέκει το νήμα της ζωής, η δεύτερη την τύχη και η τρίτη κόβει το νήμα σαν έρθει η ώρα. Και δεν είναι λίγες οι φορές που στη ζωή ξεστομίζουμε εκείνη τη κουβέντα «… λες κι ήταν γραφτό να γίνει…» που συνοδεύεται σχεδόν πάντα μ’ αναστεναγμό! Σαν να ορίζεται η τάχα ελεύθερη βούλησή μας από τις Μοίρες, κι ότι κι αν κάνουμε δεν ξεφεύγουμε από αυτές. Κι αυτές οι τρεις κυρίες ήταν κόρες του Δία, που δημιούργησε τα πάντα κατά τη μυθολογία, και της Θέμιδος που δημιούργησε τους θεσμούς. Ελεύθερα ερμηνευμένο αυτό θα μπορούσε να έχει ως εξής: Αφού ο δημιουργός του κόσμου κι εκείνη που έφτιαξε τους θεσμούς θέλουν να εξαρτάται η ζωή των ανθρώπων από τις Μοίρες, τότε όλα είναι προδιαγεγραμμένα.

Εύλογα λοιπόν έρχεται στο νου η ερώτηση: Έχει κάποια, έστω και ελάχιστη, δόση αλήθειας όλο αυτό; Εξαρτώμαστε από το πεπρωμένο ότι κι αν κάνουμε; Ή την τύχη, για να το θέσω αλλιώς;

Ο Ησίοδος στη Θεογονία λέει ότι στην αρχή υπήρχε το Χάος, Η Γαία και ο Έρωτας. Ο Έρωτας λοιπόν, μπορεί να είναι η κινητήρια δύναμη και η γενεσιουργός αιτία των πάντων, αλλά μπορεί να εκληφθεί και λίγο διαφορετικά. Ως Ανάγκη. Με άλλα λόγια, οι σκέψεις και οι πράξεις μας είναι αποτέλεσμα της ανάγκης. Αν δεν υπήρχε αυτή, δε θα ήταν απαραίτητη από μέρους μας η παραμικρή σκέψη κι ενέργεια. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε ένα πρόβλημα, σε μια κατάσταση, σε ένα σχέδιο κι απλώς μεθοδεύουμε τα επόμενα βήματά μας για να προχωρήσουμε έχοντας κατά νου ότι οι κινήσεις μας πρέπει να γίνουν κατά πως υπαγορεύει η λογική. Εν ολίγοις, για κάθε μας απόφαση, υπάρχει ήδη μια μεθοδολογία, την οποία δεν επινοήσαμε εμείς, αλλά απλώς την εφαρμόζουμε για να λυθεί το πρόβλημα ή να επιτευχθεί ο στόχος.

Άρα, λοιπόν, δρούμε κι εμείς όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, που απλώς ακολουθούμε τον προγραμματισμό μας για κάθε δεδομένη περίπτωση κι απλώς έχουμε την αίσθηση της ελευθερίας; Αφού για το κάθε σχέδιο, κατάσταση, πρόβλημα όλοι οι άνθρωποι θα δώσουν την ίδια λύση, ενδεχομένως με κάποιες παραλλαγές ο καθένας.

Πεπρωμένο φυγείν αδύνατο τελικά; Κι αν ναι, έρχεται σε αντίθεση με την ελευθερία;

Νιώθω ότι οι συνομιλητές που έχουν σχολιάσει κατά το παρελθόν τις σκέψεις μου, ετούτη τη φορά θα προκαλέσουν έναν ακόμα πιο ενδιαφέροντα διάλογο…

Θα υπάρξει και συνέχεια…

Έρωτας

Image: thephotoholic / FreeDigitalPhotos.net

«Ἦ τοι µὲν πρώτιστα Χάος γένετ’, αὐτὰρ ἔπειτα

Γαῖ’ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ

[ἀθανάτων, οἳ ἔχουσι κάρη νιφόεντος Ὀλύµπου,

Τάρταρά τ’ ἠερόεντα µυχῷ χθονὸς εὐρυοδείης,]

ἠδ’ Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι,

λυσιµελής, πάντων δὲ θεῶν πάντων τ’ ἀνθρώπων

δάµναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν.»

Από τη Θεογονία του Ησίοδου.

 

(Μετάφραση: Στην αρχή γεννήθηκε το Χάος, έπειτα η πλατύστηθη Γαία παντοτινός κι ασφαλής τόπος των αθανάτων που εξουσιάζουν τις χιονισμένες κορφές του Ολύμπου και τα σκοτεινά Τάρταρα στα βάθη της γης με τις πλατιές οδούς. Μετά ο Έρως που είναι ο ωραιότερος ανάμεσα στους αθάνατους θεούς, που λύνει τα μέλη όλων των θεών και των ανθρώπων και δαμάζει στα στήθη την καρδιά και το νου.)

 

Ο αυτογέννητος, κατά τον Ησίοδο, Έρωτας αποτελεί για την αρχαία ελληνική μυθολογία τον ακρογωνιαίο λίθο πάνω στον οποίο στηρίχθηκε ολόκληρο το οικοδόμημά της. Είναι υπέροχο το απόσπασμα αυτό του Ησίοδου και αποδίδει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τον τεράστιο ψυχικό και πνευματικό πλούτο των ανθρώπων εκείνης της εποχής. Αν το συνδυάσουμε και με το Συμπόσιο του Πλάτωνα, που ο Σωκράτης και η Διοτίμα δίνουν τον ορισμό ότι ο Έρωτας είναι η επιθυμία όσων δεν κατέχουμε, συμπεραίνουμε το μεγαλείο και τη σοφία της φύσης του. Βέβαια, στο Συμπόσιο δίνεται και μια ακόμα διάσταση του. Δεν είναι αυτογέννητος, αλλά έχει πατέρα τον Πόρο και μητέρα την Πενία, η σύλληψή του δε, έγινε τη μέρα των γενεθλίων της Αφροδίτης. Έτσι, αυτομάτως έρχεται στο μυαλό η ομορφιά, λόγω της Αφροδίτης και συνάμα δικαιολογείται πλήρως ο ορισμός που του δίνεται λόγω των ιδιοτήτων των γονιών του. Κληρονόμησε τη φτώχεια από τη μητέρα του και το κυνήγι, τη λεβεντιά και την παρορμητικότατα από τον πατέρα του. Και δεν είναι ούτε αθάνατος ούτε θνητός.

Τι καλύτερο θα μπορούσε να σκεφτεί ο ανθρώπινος νους για να ορίσει τον έρωτα; Τι διαυγέστερο κι ευστοχότερο; Ο Έρωτας είναι η κινητήριος δύναμη των πάντων. Διότι χωρίς την επιθυμία αυτού που δεν κατέχουμε δεν υπάρχει λόγος ούτε καν για να κουνηθούμε. Αυτό το ακατανίκητο συναίσθημα για να προσεγγίσουμε αυτό που μας λείπει, αυτό που θεωρούμε ότι θα μας συμπληρώσει, δίνει την εναρκτήρια ώθηση και την ενέργεια για προχωρήσουμε μπροστά. Καμιά φορά μου έρχεται στο μυαλό ότι όλο αυτό είναι εγγενές στη φύση, αφού και η αλυσίδα του DNA για να πολλαπλασιαστεί το κύτταρο σπάει σε δύο μέρη και το καθένα απ’ αυτά αναζητά  το συμπληρωματικό του, αυτό που του λείπει και δεν το κατέχει, για να διαιωνιστεί.

Κι όταν μιλάμε για τον Έρωτα, δεν κάνουμε λόγο μόνο για την έλξη μεταξύ ανθρώπων. Μιλάμε για τον έρωτα του επιστήμονα για να βρει τις απαντήσεις που ψάχνει, του συγγραφέα για να ολοκληρώσει το έργο του, του ηθοποιού που γίνεται ένα με το ρόλο του, του ανθρώπου προς μια ιδέα. Είναι ο αόρατος αιθέρας που συμπληρώνει το ένστικτό μας και που χωρίς αυτόν όλα τα πράγματα θα ήταν στάσιμα, αμφιβάλλω αν υπήρχε κι η ιστορία ακόμα. Γιατί η αγάπη του ανθρώπου για το μέλλον του, τον οδήγησε να μετατρέψει το χρόνο και να τον σμιλέψει σ’ αυτό που ονομάζουμε ιστορία. Ο έρωτας αποτέλεσε κι αποτελεί την πεμπτουσία της ανθρώπινης λογικής ή μη σκέψης. Είναι εκείνο το συστατικό που τον παρακίνησε να γράψει την Οδύσσεια και να φτάσει μέχρι το φεγγάρι. Χωρίς αυτόν, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ίσως και να μην υπήρχαμε…

Αρέσει σε %d bloggers: