Posts Tagged ‘ Επίκουρος ’

Φιλία. Υπάρχει;

Φίλος είναι ένας άλλος εαυτός, έλεγε ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Επίκουρος. Φιλία είναι η άδολη εκείνη σχέση μεταξύ ανθρώπων, ο δεσμός εκείνος που συμπεριλαμβάνει στα δομικά του στοιχεία την αγάπη, την αφοσίωση και την κατανόηση. Η ιστορία έχει να επιδείξει αρκετές περιπτώσεις φιλίας που είναι τόσο διαχρονικές και τόσο χαρακτηριστικές που απέκτησαν ιδανική οντότητα, τρανό παράδειγμα ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος.

Δείξε μου το φίλο σου να σου πω ποιος είσαι, λέει η λαϊκή θυμοσοφία. Πίσω από τη ρήση αυτή κρύβεται ένα μεγάλο νόημα, το οποίο συνήθως το προσπερνάμε χωρίς να του δίνουμε ιδιαίτερη σημασία. Εκτός λοιπόν από το γεγονός ότι κάποιος επιλέγει το φίλο του  με κριτήρια ομοιότητας και παραπλήσιων ιδιοτήτων στο χαρακτήρα του, οπότε οι φίλοι ομοιάζουν, υπάρχει και κάτι άλλο, βαθύτερο κατά τη γνώμη μου. “Δείξε μου το φίλο σου” λέει και όχι “Δείξε μου τους φίλους σου”, που θα πει ότι ο φίλος είναι αφενός κάτι πολύτιμο και ως εκ τούτου δεν υπάρχει σε μεγάλη επάρκεια κι αφετέρου ο αληθινός φίλος είναι ένας ή εν πάση περιπτώσει λίγοι. Δεν μπορεί κάποιος να έχει πολλούς φίλους, με τη στενή έννοια του όρου, πολλούς μπορεί να έχει γνωστούς.

Σήμερα όμως, υπάρχει πραγματική φιλία, υπάρχει αυτό το ιδανικό που έχει περιγραφεί από τους ποιητές και τους φιλοσόφους; Η ζωή σήμερα είναι προκαθορισμένη, νοούμενη ως καθημερινότητα, με ρυθμούς φρενήρης πολλές φορές, οι οποίοι δεν αφήνουν περιθώρια για κοινωνικές επαφές και σχέσεις. Η φιλία μπορεί να επιζήσει χωρίς επαφή; Μπορεί καν να δημιουργηθεί χωρίς επαφή; Κάποιοι θα πουν πως όχι. Απαραίτητη προϋπόθεση για να αναπτυχθεί η φιλία είναι η συναναστροφή και χωρίς αυτή δεν υπάρχει η πιθανότητα ούτε να δημιουργηθεί μια νέα φιλία αλλά ούτε να συντηρηθεί μια ήδη υπάρχουσα. Με το πρώτο μέρος της πρότασης δύσκολα μπορεί κάποιος να φέρει αντίρρηση, με το δεύτερο όμως; Μια πραγματική φιλία είναι τόσο στερεή που δεν έχει ανάγκη από την καθημερινή επαφή. Από τη στιγμή που δημιουργήθηκε παραμένει αναλλοίωτη στο χρόνο, όσα χρόνια και να περάσουν και όσο καιρός και να έχει μεσολαβήσει από τη φυσική επαφή των ανθρώπων.

Στη σημερινή εποχή, οι άνθρωποι έχουν μάθει να ζουν μόνοι, δυσκολεύονται να αναπτύξουν δεσμούς και σχέσεις, ακόμα και τυπικές, με άλλους ανθρώπους διότι κάτι τέτοιο απαιτεί υποχρεώσεις, στις οποίες αδυνατούν να ανταπεξέρθουν. Χρόνος και οικονομικοί πόροι πρέπει να δαπανηθούν, υποχωρήσεις πρέπει να γίνουν και παραχωρήσεις σε θέματα προτεραιοτήτων αλλά και καθημερινότητας. Έτσι, ο σύγχρονος άνθρωπος προτιμά την “ασφάλεια” της απρόσωπης επικοινωνίας, με το τηλέφωνο ή με τη χρήση του διαδικτύου, για να αποφύγει τη δημιουργία πραγματικών δεσμών. Η φιλία έχει αναχθεί σε μια κοινωνική υποχρέωση που ναι μεν πρέπει να υπάρχει υποτυπωδώς έστω, αλλά μέσα σε σαφώς ορισμένα όρια τα οποία ο “φίλος” δεν πρέπει να ξεπεράσει! Η άνευ όρων αποδοχή αλλά παράδοση στο φίλο έχει πάψει να υπάρχει ή τουλάχιστον απαντάται πια σπάνια. Είναι όμως αληθινή φιλία η σχέση που δημιουργείται μέσα από την κοινωνική επαφή με τη χρήση της τεχνολογίας;

Ο άνθρωπος είναι ον εγωιστικό από την κατασκευή του κι ας μην το παραδέχεται. Και ο πραγματικός φίλος είναι ο καθρέφτης του. Αν λοιπόν κοιτάζει τον “καθρέφτη” του και δεν του αρέσει αυτό που βλέπει, μπορεί να κάνει δυο πράγματα. Να διώξει μακριά το φίλο, κρατώντας όμως έτσι την εστία που δημιουργεί το πρόβλημα του ή να χρησιμοποιήσει τα μάτια του φίλου ως αντανάκλαση του εαυτού του και να διορθώσει ότι στραβό βλέπει. Αυτό βεβαίως απαιτεί ισχυρό δεσμό φιλίας, κάτι που δύσκολα αναπτύσσεται στην κοινωνία μας σήμερα έτσι όπως αυτή έχει διαμορφωθεί. Ας μην ξεχνάμε ότι αληθινός φίλος είναι εκείνος που σκέφτεται φωναχτά! Έχουμε, άραγε, αναρωτηθεί ποτέ πόσους τέτοιους ανθρώπους ξέρουμε; Κι αν κάποιος από αυτούς μπορεί να σκεφτεί φωναχτά μπροστά μας; Ή σε πόσους θα λέγαμε εμείς ξεκάθαρα την άποψη και τη γνώμη μας, χωρίς φόβο να μη διαταραχτεί ο δεσμός που έχουμε αναπτύξει; Και χωρίς αυτό το χαρακτηριστικό, η φιλία είναι πραγματική ή κρύβει άλλα πράγματα;

Μια ολλανδική παροιμία λέει: Καλύτερα χαστούκια από φίλο παρά φιλί από εχθρό. Το χαστούκι αυτό δεν είναι τιμωρία, αλλά λύτρωση. Είναι υπόδειξη που ο φίλος πρέπει να ακολουθήσει πιστά, για να μην πούμε τυφλά. Αυτή είναι η πραγματική αξία του φίλου. Ας ρίξουμε μια ματιά στο πίσω μέρος του κεφαλιού μας, εκεί που φυλάμε τα πιο πολύτιμα πράγματα κι ας ψάξουμε να δούμε ποιος θα μας έδινε ένα τέτοιο χαστούκι; Κι αν μας το έδινε θα το εκλαμβάναμε ως νουθεσία ή απλώς θα παρεξηγιόμασταν; Κι εμείς σε πόσους θα δίναμε ένα τέτοιο χαστούκι; Απαντώντας σ’ αυτές τις ερωτήσεις, θα οδηγηθούμε κατά τη γνώμη μου, στον άνθρωπο που είναι φίλος πραγματικός. Όλοι οι υπόλοιποι είναι απλώς γνωστοί που προέκυψαν μέσα από τη διαδικασία κοινωνικοποίησης που περνάνε όλοι οι άνθρωποι.

Σήμερα, η “φιλία” βασίζεται όχι στην ανιδιοτέλεια αλλά αντίθετα στη σκοπιμότητα. Κάθε ένας από εμάς επιλέγει τον κύκλο των “φίλων” του με βάση κριτήρια κέρδους και χρησιμοποιώντας αυτόν τον όρο δεν εννοούμε μόνο οικονομικά οφέλη. Υπάρχει η δυνατότητα εκμετάλλευσης της γνωριμίας για κοινωνική ανέλιξη, για εύρεση εργασίας, για μεσολάβηση προκειμένου να ικανοποιηθεί κάποιος σκοπός κλπ. Και δυστυχώς, αυτές οι “φιλίες” βασίζονται κυρίως στην κολακεία. Αλλά, όπως είχε πει και ο Αριστοτέλης, η κολακεία είναι φιλία επιζήμια.

Κλείνοντας, αφού θα ήθελα να τονίσω το γεγονός ότι από όλες τις κοινωνικές συμβάσεις που κάνει ο άνθρωπος, η φιλία είναι η σημαντικότερη και πολυτιμότερη και η έλλειψή της είναι μεγάλο κακό τόσο για τον ίδιο όσο και για την κοινωνία την ίδια, υπενθυμίζω ότι ενώ η πραγματική φιλία είναι θησαυρός, η κίβδηλη είναι επικίνδυνη. Σχετική είναι και η ρήση του Ναπολέοντα που είπε: “Θεέ μου, προστάτεψέ με από τους φίλους μου, με τους εχθρούς θα τα βγάλω πέρα μόνος μου”…

Λίγα σκόρπια λόγια από τη φιλοσοφία του Επίκουρου.

Image: Idea go / FreeDigitalPhotos.net

Κι αφού μέχρι εδώ με οδήγησε της σκέψης μου ο δρόμος, να δείξω πως ο κόσμος αποτελείται από σώματα γεννημένα θνητά, …, κι ακόμα, με τι τρόπο γλίστρησε μες τις καρδιές ο φόβος των θεών, που καθαγιάζει σ’ ολόκληρη την οικουμένη ναούς, λίμνες και άλση, αγάλματα και βωμούς. Και θα σου δείξω με ποια δύναμη η οδηγήτρα Φύση κυβερνά του Ήλιου την πορεία και της Σελήνης τις τροχιές, να μη νομίσεις πως έχουν δική τους βούληση κι ελεύθερα διαβαίνουν σε ουρανό και γη….ή ότι θέλημα θεού τα κάνει και κινούνται.

Μην τύχει και σου φορέσει η θρησκεία χαλινάρι και πεις πως η γης κι ο ήλιος κι ο ουρανός, ο ωκεανός και τα άστρα και η σελήνη έχουνε σώμα θεϊκό και πρέπει να είναι αιώνια…

Χρειάζεται να στοχαζόμαστε όσα φέρνουν την ευτυχία, αφού όταν την έχουμε, έχουμε τα πάντα, κι όταν αυτή απουσιάζει κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.

Στη θεωρητική – φιλοσοφική συζήτηση κερδισμένος βγαίνει ο ηττημένος γιατί έμαθε κάτι παραπάνω. (Σημείωση: Αρκεί να παραδεχτεί ότι έχασε, πράγμα σπάνιο στις μέρες μας αφού όλοι μας έχουμε δίκιο για όλα και σχεδόν όλοι οι άλλοι άδικο!)

Δεν μπορεί κανείς να απαλλαγεί από τους φόβους του για τα ποιο σημαντικά πράγματα αν δε γνωρίζει ποια είναι η φύση του σύμπαντος και δίνει βάση στους μύθους που λέγονται γι’ αυτό.

Δεν το δέχομαι ότι τα μάτια ξεγελούν, γιατί δουλειά τους είναι να βλέπουν που είναι το φως και που η σκιά.

Για όποιον το λίγο δεν είναι αρκετό τίποτα δεν είναι αρκετό. (ή αλλιώς, όποιος δεν ευχαριστιέται με τα λίγα δεν ευχαριστιέται με τίποτα!).

Κακό πράγμα η ανάγκη αλλά δεν είναι αναγκαίο να ζεις υπό καθεστώς ανάγκης.

Αρχή και ρίζα παντός αγαθού είναι η ηδονή του στομαχιού, ακόμα και η σοφία και οι υψηλοί στοχασμοί σ’ αυτή στηρίζονται. (Με εξαίρεση ίσως τον Διογένη τον κυνικό;)

Δεν έχουμε τόσο ανάγκη τη βοήθεια τω φίλων, όσο την πεποίθηση ότι η βοήθειά τους θα είναι η ιδανική.

Μη σε απασχολεί τι τρως και τι πίνεις, αλλά με ποιους τρως και πίνεις.


Έπεσα πάνω τους τις προάλλες κι είπα να τα μοιραστώ μαζί σας…

Καμιά φορά είναι χρήσιμο να παίρνουμε το μυαλό μας από την καθημερινότητα και να σκεφτόμαστε λίγο διαφορετικά…

Επί τη ευκαιρία, προτείνω να ρίξετε μια ματιά στο Google Art Project, το οποίο χρησιμοποιώντας τη γνωστή τεχνική από το StreetView, σας ξεναγεί σε πολλά γνωστά μουσεία του κόσμου και εμφανίζει κάποια από τα έργα που εκτίθενται στην αστρονομική ανάλυση των 7 GigaPixel! Καλή ξενάγηση…

Υποχρεώσεις – Επιθυμίες

 

Image: Pixomar / FreeDigitalPhotos.net

Ας μιλήσουμε για υποχρεώσεις. Καλύτερα ίσως θα ήταν να μιλήσουμε γιατί έχουμε τόσες υποχρεώσεις και γιατί είμαστε ανεκτικοί σε ακόμα περισσότερες.

Θυμάμαι τον εαυτό μου παιδί και βλέποντας τους γονείς μου να έχουν ένα σωρό σκοτούρες στο κεφάλι τους, έλεγα μέσα μου ότι δε θα επιτρέψω να συμβεί κάτι τέτοιο και σε μένα. Αλλά, φευ, η παιδική μου αφέλεια αποδείχτηκε απλώς μια ουτοπία. Μεγαλώνοντας κι αρχίζοντας να έχω απαιτήσεις από τη ζωή, άρχισα να συμβιβάζομαι με τα πρόσωπα και τις καταστάσεις γύρω μου. Οι ανάγκες μου για να πραγματοποιηθούν έπρεπε να αρχίσω να αναλαμβάνω κάποιες υποχρεώσεις και όσο οι ανάγκες μεγάλωναν, τόσο μεγάλωναν και οι υποχρεώσεις. Πλέον η μια δουλειά δεν ήταν αρκετή κι έπρεπε να βρεθεί και κάτι άλλο.

Ποιος όμως είναι ο ορισμός της ανάγκης ή αλλιώς της επιθυμίας;

Παραθέτω ένα μικρό κομμάτι από τη διδασκαλία του Επίκουρου (341 π.Χ. -320 π.Χ.), από την Επιστολή προς Μενοικέα.

Ἀναλογιστέον δὲ ὡς τῶν ἐπιθυμιῶν αἱ μέν εἰσι φυσικαί͵ αἱ δὲ κεναί͵ καὶ τῶν φυσικῶν αἱ μὲν ἀναγκαῖαι͵ αἱ δὲ φυσι καὶ μόνον· τῶν δὲ ἀναγκαίων αἱ μὲν πρὸς εὐδαιμονίαν εἰσὶν ἀναγκαῖαι͵ αἱ δὲ πρὸς τὴν τοῦ σώματος ἀοχλησίαν͵ αἱ δὲ πρὸς αὐτὸ τὸ ζῆν. τούτων γὰρ ἀπλανὴς θεωρία πᾶσαν αἵρεσιν καὶ φυγὴν ἐπανάγειν οἶδεν ἐπὶ τὴν τοῦ σώματος ὑγίειαν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀταραξίαν͵ ἐπεὶ τοῦτο τοῦ μακαρίως ζῆν ἐστι τέλος.

 

Ο μεγάλος αυτός φιλόσοφος είχε κατατάξει τις επιθυμίες σε φυσικές και μάταιες, τις δε φυσικές σε αναγκαίες κι απλώς φυσικές. Τις αναγκαίες τις ξεχώριζε σ’ αυτές που είναι απαραίτητες για την ευδαιμονία, σ’ αυτές που αφορούν την ευεξία του σώματος και εκείνες που είναι απαραίτητες για την επιβίωση του ανθρώπου.

Αν το φιλοσοφήσουμε όλο αυτό χωρίς ψευδαισθήσεις, θα μπορέσουμε να εξορθολογίσουμε τις επιθυμίες μας κι έτσι να έχουμε ένα υγιές σώμα αλλά και γαλήνη στην ψυχή, μιας και αυτά είναι ότι έχει να προσφέρει μια ευτυχισμένη ζωή.

Εμείς όμως σήμερα, έχουμε ανάγκες που όχι μόνο φυσικές και αναγκαίες δεν είναι, ίσως το αντίθετο, θα μπορούσε εύλογα να ισχυριστεί κανείς. Η πληθώρα των καταναλωτικών προϊόντων και υπηρεσιών και το απίθανο μάρκετινγκ και η διαφήμιση που έχει ανάγει σε τέχνη τη δημιουργία τεχνητών αναγκών στη σύγχρονη κοινωνία, έχουν αποπροσανατολίσει τον άνθρωπο και τον έχουν μετατρέψει σε αχόρταγο καταναλωτή. Όμως, η ικανοποίηση όλων αυτών των επιθυμιών απαιτεί ενέργεια και οικονομικούς πόρους, οι οποίοι για να εξασφαλιστούν χρειάζεται όλο και περισσότερη εργασία, η οποία κάποια στιγμή δεν επαρκεί και απαιτείται κι άλλη κι άλλη κι άλλη… Έτσι οι υποχρεώσεις αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο, ταυτόχρονα η διαφήμιση αυξάνει επιδέξια τις ανάγκες μας κι όλος αυτός ο φαύλος κύκλος δεν κλείνει ποτέ. Το αποτέλεσμα είναι μια αέναη και μάταιη αναζήτηση όλο και περισσότερων οικονομικών αγαθών, με όποια μορφή που μπορεί αυτά να έχουν, στο κυνήγι της οποίας έχουν αφιερωθεί ολόκληροι επιστημονικοί κλάδοι. Άλλοι για να καταφέρουν να αυξήσουν τη λαιμαργία μας κι άλλοι για να καταπραΰνουν τις  αρνητικές επιπτώσεις στον ψυχικό μας κόσμο.

Όποιος δεν φχαριστιέται με τα λίγα δε φχαριστιέται με τίποτα.

Ίσως, κάποια στιγμή ο σύγχρονος άνθρωπος πρέπει να γυρίσει την πλάτη σ’ αυτό που λέγεται άκρατος καταναλωτισμός, να αναγνωρίσει ότι είναι θύμα μιας πολύ καλά οργανωμένης δομής που παράγει και προωθεί ανάγκες που δεν είναι καθόλου απαραίτητες και να επικεντρωθεί σε ότι είναι πραγματικά αναγκαίο. Και πάνω απ’ όλα να ξαναβρεί χρόνο για τον εαυτό του και την οικογένειά του, για τους ανθρώπους που αγαπάει και για ότι τον ευχαριστεί και τον γεμίζει. Να ξαναγίνει ευτυχισμένος.

Κλείνοντας αναφέρω ένα από τα ρητά του Επίκουρου:

“ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΧΑΛΑΜΕ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟ ΝΑ ΕΠΙΘΥΜΟΥΜΕ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ, ΑΛΛΑ ΝΑ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ ΠΩΣ ΟΤΙ ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΠΟΤΕ ΗΤΑΝ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΥΧΟΜΑΣΤΑΝ”

 

Αρέσει σε %d bloggers: