Posts Tagged ‘ εξέλιξη ’

Ισορροπία

OLYMPUS DIGITAL CAMERAΠηγή εικόνας

Όταν ο Δαρβίνος διατύπωνε τη θεωρία του για την εξέλιξη των ειδών, είχε κατά νου τη Φύση και τους κανόνες που αυτή έχει επιβάλλει σε όλο τον αισθητό κόσμο. Νόμοι που είναι απαράβατοι είτε τους ασπάζεται και τους παραδέχεται κανείς είτε όχι. Ο άνθρωπος, σε πείσμα της φύσης, θέλησε κατά καιρούς να θεσπίσει δικούς του κανόνες στο παιχνίδι, μόνο που κάθε φορά ο ορίζοντας των πραγμάτων που λάμβανε υπόψη του ήταν περιορισμένος γι’ αυτό και το αποτέλεσμα των σχεδιασμών του συνήθως δεν είχε το αποτέλεσμα που περίμενε.

Ελευθερία, Ισότητα και Αδελφοσύνη ήταν το σύνθημα της Γαλλικής Επανάστασης. Στον καιρό του έμοιαζε να συμπεριλαμβάνει μέσα σ’ αυτές τις τρεις μονάχα λέξεις όλη την ουσία του επιδιωκόμενου σκοπού της τότε κοινωνίας κι ίσως όχι άδικα. Όμως, η Αδερφοσύνη χάθηκε στην πορεία, ξεχάστηκε κι από τον καπιταλισμό κι από το σοσιαλισμό αλλά κι από τον κομμουνισμό, τα μεγαλύτερα και κυρίαρχα συστήματα διακυβέρνησης του πλανήτη. Η Ελευθερία έγινε το σύνθημα της δεξιάς και η Ισότητα της αριστεράς στα χρόνια που ακολούθησαν. Και κάπου στη μέση οι άλλες αυτονόητες αξίες της ζωής στριμώχτηκαν χωρίς να μπορούν να ανασάνουν. Σε πολλές περιπτώσεις η Ελευθερία έγινε ασυδοσία και η Ισότητα ισοπέδωση!

Τα σύγχρονα πολιτεύματα, του δυτικού κυρίως κόσμου, έχουν καταφέρει να στηρίξουν την ύπαρξή τους πάνω στα ιδανικά της Ελευθερίας όπως την οραματίζεται το οικονομικό κατεστημένο ή στην Ισότητα όπως την οραματίζεται… το οικονομικό κατεστημένο! Δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια, δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, στη σωστή παιδεία (που ουδόλως δεν έχει να κάνει με την εκπαίδευση), στις ίσες ευκαιρίες κι όλες οι άλλες ανθρώπινες αξίες έχουν δυστυχώς ρόλο κομπάρσου.

Είτε το θέλουμε είτε όχι, πάντα κάποιος θα είναι ο ισχυρός και κάποιος όχι. Ο Δαρβίνος το είχε διατυπώσει με μεγάλη ακρίβεια αυτό έχοντας κατά νου την εξέλιξη των ειδών, χωρίς ίσως να συνειδητοποιήσει πως ο κανόνας αυτός ισχύει σε κάθε πλευρά της ύπαρξης και της ζωής. Το να κυνηγάνε λοιπόν τα πολιτικά συστήματα την Ισότητα και να την καταντούν ισοπέδωση είναι εις βάρος μόνο των πολιτών του κόσμου. Αλλά και η απόλυτη Ελευθερία που ευαγγελίζονται ορισμένοι στο όνομα της ανάπτυξης, της ανταγωνιστικότητας και της προόδου καταντάει ασήκωτο βάρος για ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού που πια δεν μπορεί να ανταπεξέλθει ούτε καν στις στοιχειώδεις ανθρώπινες ανάγκες. Τα πολιτικά συστήματα ανταγωνίζονται για να εξυπηρετήσουν στην πραγματικότητα όχι το κοινό καλό αλλά τα δικά τους συμφέροντα, έχοντας βέβαια πάντα στη ρητορική τους τα υψηλότερα ιδανικά αλλά και το κοινωνικό σύνολο, αλλά η πρακτική δείχνει πως τελικά οι πολίτες καλούνται να πληρώσουν… τη νύφη!

Το ΄Μέτρον Άριστον’ είναι μια ρήση που αν και αρνούμαστε συνήθως να την εφαρμόσουμε κι εμείς οι ίδιοι ακόμα οι απλοί πολίτες, κοιτώντας το ίδιον συμφέρον μας που δεν απλώνεται παρά μόλις μερικά εκατοστά μπροστά από τα μάτια μας χωρίς να αφήνουμε το βλέμμα να δει τον ορίζοντα, θα μπορούσε να φέρει στις κοινωνίες αυτό που η Γαλλική Επανάσταση δεν είπε. Την ισορροπία. Και μαζί με αυτή τον Άνθρωπο στο επίκεντρο των εξελίξεων, το Άνθρωπο ως αξία φιλοσοφική πια και όχι ψυχρά οικονομική.

Η παγκοσμιοποίηση και η προσωποποίηση του διαδικτύου.

Η αρχή έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 80 και στις αρχές εκείνης του 90. Ο Τιμ Μπερνερς Λι δημιούργησε και θεμελίωσε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Παγκόσμιος Ιστός ή World Wide Web. Η ιστορία είναι λίγο πολύ γνωστή και είναι περιττό να αναφερθούμε σ’ αυτή, εκείνο όμως που έχει ενδιαφέρον είναι να ρίξουμε τη ματιά μας στις ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές προεκτάσεις της δημιουργίας αυτής.

Ο παγκόσμιος ιστός έδρασε και δρα κυριολεκτικά ως ζωντανός οργανισμός. Στην αρχή είχε ως πρώτο μέλημα να εξαπλωθεί όσο το δυνατόν περισσότερο και το κατάφερε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Σήμερα, ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό του ανθρώπινου πληθυσμού έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο, ζει από αυτό, ζει με αυτό, αλληλεπιδρά από αυτό, εξαρτάται από αυτό και ονειρεύεται μαζί με αυτό! Στα πρώτα του βήματα κι αφού ξεπέρασε τις τεχνικές δυσκολίες κι έγινε προσιτό κι ευκολόχρηστο στο ευρύ κοινό, ήταν κάτι απρόσωπο και ίδιο για όλους, όσους τουλάχιστον είχαν πρόσβαση. Τα τελευταία χρόνια, με την τεχνολογία που όλο και περισσότερο κάνει τη χρήση του διαδικτύου ευκολότερη και λιγότερο εξειδικευμένη, οι άνθρωποι πίσω από τις οθόνες άρχισαν να αναζητούν τη διαφοροποίηση. Η ομοιομορφία του άρχισε να αποτελεί μειονέκτημα και σιγά σιγά τόσο το περιεχόμενο άρχισε να διαφοροποιείται και να εξειδικεύεται όσο και η παρουσία των χρηστών του μέσα σ’ αυτό άρχισε να αυξάνεται. Στην αρχή με αργό ρυθμό, μέσω κλειστών ομάδων χρηστών κι αργότερα με καταιγιστικό ρυθμό όπως αυτός παρατηρήθηκε στη ραγδαία αύξηση των χρηστών των ιστολογίων, του facebook, του twitter κλπ. Ο κάθε χρήστης απαίτησε να διαφέρει από τον άλλο στη διαδικτυακή του παρουσία ενώ ταυτόχρονα ήθελε να εκφράσει τον εαυτό του έστω κι αν ακόμα δεν είχε τίποτα να πει. Και ο Παγκόσμιος Ιστός του ικανοποίησε και τις δυο αυτές του ανάγκες.

Αν κάνει κάποιος τις αντίστοιχες αναγωγές, θα διαπιστώσει το γεγονός πως το διαδίκτυο είναι ίσως από τα λίγα ανθρώπινα κατασκευάσματα που υπακούει στη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Έχουμε τη γέννηση (δημιουργία – κατασκευή), την εξάπλωση, τη διαφοροποίηση και την εξειδίκευση ενώ πίσω από όλα αυτά μοιάζει να υπάρχει κάτι αδιόρατο μεν αλλά εξαιρετικά σημαντικό και καίριο που δρα όπως η φυσική επιλογή έτσι όπως την περιέγραψε ο μεγάλος φυσιοδίφης. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Η εξέλιξη και η επικράτηση – επιβίωση του ισχυρότερου (survival of the fittest). Αυτό το τελευταίο είναι ιδιαιτέρως προβληματικό αν αναλογιστεί κανείς πως πίσω από διαδίκτυο βρίσκονται στην πραγματικότητα άνθρωποι. Ίσως εκεί να κρύβεται το μυστικό του γιατί τα επονομαζόμενα, άστοχα κατά την άποψή μας, κοινωνικά δίκτυα γνώρισαν τεράστια επιτυχία και αυξήθηκαν με υπέρογκους ρυθμούς σε σύντομα χρονικά διαστήματα. Ο αριθμός των «φίλων» στο facebook, ο αριθμός των σχολίων σε μια ανάρτηση ενός ιστολογίου, οι followers στο twitter ή ακόμα και η επισκεψιμότητα σε μια ιστοσελίδα ενδεχομένως να αποτελούν δείκτες του κατά πόσο είναι κάποιος ισχυρός ή όχι. Του κατά πόσο είναι ο πρώτος μεταξύ άνισων. Ή ακόμα και του κατά πόσο αποτελεί ποθητή πηγή κληρονομικού υλικού!

Ο κόσμος του διαδικτύου είναι εικονικός. Ή μήπως δεν είναι ακριβώς έτσι; Αν ήταν απλώς κάτι άυλο, εικονικό όπως προείπαμε και χωρίς καμία σημασία, γιατί όλοι μας έχουμε επιδοθεί στον αγώνα να αυξήσουμε το δίκτυο επιρροής μας αυξάνοντας αντίστοιχα και τους εικονικούς ακόλουθούς μας; Που θα μπορούσε να φανεί χρήσιμο κάτι τέτοιο; Γιατί όσα Like κι αν έχουμε δεν μπορούν να μας εξασφαλίσουν τα προς το ζην! Κι όμως εκατομμύρια εργατοώρες δαπανώνται για να γραφούν αναρτήσεις, ευφυολογήματα,  και κείμενα, όπως αυτό που διαβάζετε αυτή τη στιγμή, για να δημιουργηθούν φωτογραφίες, ήχοι και μουσικές προκειμένου να αποσπαστούν σχόλια, Likes κι άλλα συναφή. Είναι άραγε το φαινόμενο αυτό καθαρά θέμα ψυχολογικό; Σχετίζεται με την ανάγκη του ανθρώπου για αυτοπροβολή; Ή μήπως είναι κάτι βαθύτερο, κάτι που είναι αποτυπωμένο στο γενετικό του υλικό; Το ανταγωνιστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννιέται και μεγαλώνει ο άνθρωπος και στο οποίο παλεύει κάθε μέρα για να επικρατήσει έχει προσθέσει έναν ακόμα (τεχνολογικό) στίβο για αγώνα, αυτόν του διαδικτύου; Ή απλώς όλα αυτά είναι προϊόντα της ευμάρειας και της επάρκειας που εξασφαλίζει άνετη ζωή στον άνθρωπο και πολλές διαθέσιμες ώρες για να τις διαθέτει μπροστά στην οθόνη φτιάχνοντας το ηλεκτρονικό του προφίλ; Ένας πεινασμένος άνθρωπος αν χορτάσει την πείνα του θα βρεθεί μπροστά σε μια οθόνη ή θα κοιτάξει να σκάψει τον κήπο για να εξασφαλίσει την αυριανή τροφή του; Κι ένας άλλος, επιτυχημένος στον τομέα του (δεν αναφερόμαστε μόνο στην περιουσία), αν εξαιρέσουμε λόγους διαφημιστικούς ή προσπορισμού νέου πελατολογίου, έχει ανάγκη να προβληθεί δια του διαδικτύου; Να προβάλλει ο ίδιος τον εαυτό του; Μήπως ακόμα κι αυτό είναι επιβεβαίωση ότι στο διαδίκτυο ισχύει η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου; Κι αν ναι, μπορούμε άραγε να φανταστούμε ποιος θα είναι τελικά ο ισχυρότερος που θα επιβιώσει;

Καθρέφτης.

Image: quyenlan / FreeDigitalPhotos.net

Προσφάτως, στην επικοινωνία μου με έναν πολύ καλό κι εξαιρετικό μου φίλο, στο email που έλαβα έγραφε: «Είμαστε βέβαια οι καθρέπτες των γονιών μας σε πολλές εκδοχές, είτε αντιγράφοντάς τους είτε κάνοντας το αντίθετο από αυτούς.»

Λίγο πολύ είναι γνωστό αυτό, αλλά αναρωτιέμαι πόσοι από εμάς το έχουμε φιλοσοφήσει λίγο παραπάνω. Και πρώτα απ’ όλα γιατί να συμβαίνει αυτό, γιατί να κάνουμε ότι έκαναν κι εκείνοι ή επιλέξαμε μέσω της αντίδρασης να κάνουμε το αντίθετο;

Οι γονείς μοιάζουν στα μάτια των παιδιών, ειδικά στα πρώτα στάδια της ζωής τους σαν άλλοι θεοί. Αλάνθαστοι, με λύσεις έτοιμες για κάθε πρόβλημα και με απόψεις που δεν επιδέχονται αμφισβήτησης. Όσο τα χρόνια περνάνε και στο παιδί αποκρυσταλλώνονται οι δικές του απόψεις, αρχίζει μια διαφοροποίηση, ειδικά στην περίοδο της εφηβείας και στη συνέχεια έχουμε το φαινόμενο που πολύ εύστοχα περιγράφεται στην πρώτη παράγραφο, την αντιγραφή ή την αντίθεση.

Στην περίπτωση που οι συνήθειες και οι συμπεριφορές των γονιών είναι προς τη σωστή κατεύθυνση τότε είναι εύλογο και το παιδί να τις αντιγράψει. Γιατί όμως τις άσχημες συμπεριφορές των γονιών τις αντιγράφουν τα παιδιά και όταν τα ίδια γίνουν γονείς τις εφαρμόζουν στα δικά τους παιδιά; Ποια είναι η βαθύτερη αιτία που οδηγεί τον πατέρα να κάνει στο παιδί του ότι εκείνος μισούσε να του κάνει ο δικός του πατέρας; Μήπως κάποιο συσσωρευμένο απόθεμα που πρέπει να ισοσκελίσει το ισοζύγιο; Και γιατί, ενώ το κατανοεί γιατί είναι ενήλικας πλέον, συνεχίζει να το κάνει;

Η αντίδραση στη στάση ζωής των γονιών και η υιοθέτηση μιας διαφορετικής θεώρησης των πραγμάτων, ενδεχομένως να υποκρύπτει μια παθογένεια αφού εξ’ ορισμού είναι αντίδραση, αλλά από την άλλη είναι συστατικό στοιχείο μιας, στοιχειώδους έστω, εξέλιξης. Η παθητική αντιγραφή σίγουρα δεν οδηγεί σε καμία αλλαγή, ενώ η αντίδραση έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Βεβαίως, οι αλλαγές μπορεί να μην είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, εξακολουθούν όμως να έχουν μια διαφορετικότητα σε σχέση με την κοσμοθεωρία των γονιών. Αν μου επιτρέπεται ο συσχετισμός, μοιάζει με την εξέλιξη των ειδών όπως την περιέγραψε ο Δαρβίνος. Η παθητική αποδοχή οδηγεί τελικά σε εξαφάνιση ενώ η αντίδραση στην εξέλιξη. Τονίζω πάλι το γεγονός ότι η εξέλιξη αυτή μπορεί να μην είναι προς τη σωστή κατεύθυνση.

Στους παραπάνω συλλογισμούς όσο κι αν έχω προσπαθήσει να δώσω μια τεκμηριωμένη απάντηση δεν τα έχω καταφέρει. Κάθε βοήθεια και πρόταση είναι επιθυμητή κι ανοιχτή προς συζήτηση.

Αλλάζοντας λίγο τη συλλογιστική μου, βλέπω το μεγάλο μου γιο, ο οποίος πλησιάζει τα πέντε χρόνια της ζωής του και μου δημιουργούνται διάφορες σκέψεις και προβληματισμοί. Εξωτερικά μου μοιάζει λες και τον έχω βγάλει φωτοτυπία, αλλά το πιο περίεργο είναι ότι μου μοιάζει και ως χαρακτήρας. Είναι (είμαι) η προσωποποίηση του ήρεμου ανθρώπου που δεν αντιδρά σε καμία ενόχληση αλλά αν αντιδράσει καλύτερα να κρυφτείς. Είναι (είμαι) η προσωποποίηση του ανθρώπου που θέλει πάντα στο τραπέζι το φαγητό να είναι εκλεκτό, που η τήρηση του προγράμματος είναι σημαντική, που ο αθλητισμός είναι τόσο μακριά του όσο η Γή από τη Σελήνη! Το ωραίο αλλά και τρομακτικό συνάμα είναι ότι βλέπω τον εαυτό μου στον Ηλία και συνειδητοποιώ πόσα πράγματα ενώ τα θεωρούσα σωστά τελικά είναι λάθος. Τον βλέπω που φυλάγεται όταν παίζει για να μη χτυπήσει και δεν αφήνεται στη χαρά του παιχνιδιού. Όπως έκανα κι εγώ γιατί κάποτε το θεωρούσα σωστό, ενώ τελικά βλέπω ότι είχα άδικο. Είναι μόλις πέντε χρονών και με διδάσκει περισσότερα από ότι εγώ εκείνον. Αλλά όσο κι αν προσπαθώ να τον πείσω να αλλάξει τις συνήθειές του, δεν το καταφέρνω, δεν μπορεί ακόμα να επιβληθεί το πνεύμα στις γονιδιακές καταβολές! Δεν ξέρω αν τώρα που εγώ τα αντιλαμβάνομαι όλα αυτά είναι αργά ή όχι, το σημαντικό νομίζω είναι ότι συνειδητοποίησα και έχω ήδη αρχίσει να αλλάζω. Κι όλα αυτά υπό την καθοδήγηση ενός πεντάχρονου! Τελικά ο άνθρωπος αν έχει τα μάτια του ανοιχτά μπορεί να πάρει μαθήματα από παντού, ακόμα κι από εκεί που θεωρεί ότι δεν έχει τίποτα να μάθει. Αρκεί, όπως είπα, να έχει τα μάτια του ανοιχτά και να αφήσει τις παρωπίδες…

Δύσκολο πράγμα για αρκετούς από εμάς…

Υ.Γ. Ο καλός μου φίλος που μου στέλνει τα τόσο ωραία email παραμένει ανώνυμος διότι δε γνωρίζω αν επιθυμεί να δημοσιευτεί το όνομά του. Δεν πρόλαβα να τον ρωτήσω, διότι άρχισα να γράφω το άρθρο και μόλις το τελείωσα το δημοσίευσα αμέσως χωρίς να προλάβω να πάρω την άδειά του…

Update: Ο εξαιρετικός φίλος που αναφέρω παραπάνω είναι ο Δημήτρης (thinks) κι έχω την άδειά του να αναφέρω το όνομά του.

Αρέσει σε %d bloggers: