Posts Tagged ‘ ελευθερία ’

Je suis Charlie (?)

paris

Το ερώτημα αν η σάτιρα έχει όρια και μέχρι που αυτή μπορεί να φτάσει είναι εξαιρετικά δύσκολο να απαντηθεί. Υπάρχουν επιχειρήματα που μπορούν να πείσουν έναν σκεπτόμενο άνθρωπο είτε για τη μια είτε για την άλλη άποψη. Το λεπτό σημείο όμως σε μια τέτοια συζήτηση είναι το αν και κατά πόσο τίθενται όρια στην ελευθερία της έκφρασης από τη μια και του σεβασμού των πιστεύω από την άλλη και ο καλύτερος φορέας για τη συλλογιστική αυτή δεν μπορεί να πηγάζει από πουθενά αλλού παρά μόνο από την παιδεία αλλά και το κοινωνικό υπόβαθρο στο οποίο απευθύνεται αλλά και παράγεται η σάτιρα.

Ολόκληρος ο πλανήτης έχει συγκλονιστεί από τη δολοφονική επίθεση στα γραφεία του περιοδικού Charlie Hebdo στη γαλλική πρωτεύουσα. Οι δράστες, εμφορμούμενοι από το γεγονός πως η απεικόνιση του Προφήτη του Ισλάμ είναι μια ανίερη πράξη αποφάσισαν να τιμωρήσουν τους υπεύθυνους, δικάζοντάς τους και καταδικάζοντάς τους εις θάνατο χωρίς καν να απολογηθούν. Στο μυαλό των ανθρώπων αυτών, όπως άλλωστε στο μυαλό κάθε φανατισμένου ανθρώπου που το οπτικό του πεδίο περιορίζεται από τα στενά πλαίσια του δόγματος που πιστεύει ή που θεωρεί ως τη μοναδική αλήθεια, η τιμωρία και ο θάνατος των συντακτών του περιοδικού ήταν ένα ιερό καθήκον το οποίο έπρεπε πάση θυσία να φέρουν εις πέρας. Η αξία της ανθρώπινης ζωής, αλλά και κάθε άλλη αξία, είναι σε δεύτερη μοίρα ή ενδεχομένως δεν αποτελεί καν αξία. (Η εκτέλεση των ανθρώπων αυτών έπρεπε να γίνει πραγματικότητα προκειμένου να σωθεί η ψυχή των εκτελεστών όταν θα έρθει το πλήρωμα του χρόνου και θα κριθεί. Μήπως τελικά τα δόγματα παράγουν εγωιστές αλλά και παράφρονες ανθρώπους;… θα αναρωτηθεί εύλογα ένας ουδέτερος παρατηρητής)

Δυστυχώς η ιστορία έχει να επιδείξει σωρεία τέτοιων γεγονότων, τα οποία, όπως έχει τελικά αποδειχτεί, έχουν τις ρίζες των αιτιών που τα προκάλεσαν κάπου αλλού! Θα ήταν τουλάχιστον ηλίθιο, αν ισχυριστεί κανείς πως ο απλός πιστός μιας θρησκείας έχει κάποια σχέση με τον άνθρωπο που κρατάει το μαχαίρι ή το όπλο και σκοτώνει λόγω μίσους. Διότι το μίσος και η μισαλλοδοξία είναι επίκτητα χαρακτηριστικά του ανθρώπου και όχι έμφυτα, χαρακτηριστικά τα οποία δυστυχώς διδάσκοντα! Τα συμφέροντα λοιπόν πίσω από το κύμα αυτό των επιθέσεων, έχουν βρει γόνιμο έδαφος στα μυαλά απαίδευτων ανθρώπων κι έχουν σπείρει τα ανίερα σχέδιά τους καμουφλαρισμένα πίσω από τις θρησκευτικές διαφορές. Ο σκοπός τους δεν είναι άλλος από τη διασπορά του φόβου σε ολόκληρο τον πλανήτη. Φόβος, ο οποίος θα οδηγήσει αναμφίβολα στη λήψη μέτρων για την ‘προστασία’ μας, με άλλα λόγια, μέτρων που στόχο θα έχουν να περιορίσουν την ελευθερία. Ελευθερία κινήσεων, ελευθερία αποφάσεων, ελευθερία στην καθημερινότητα, ελευθερία λόγου, αλλά το χειρότερο, ελευθερία σκέψης!

Κάθε σύστημα που προσπαθεί να επιβληθεί και βεβαίως να κυβερνήσει, θέλει να μπορεί να επιβάλλει τις αποφάσεις του. Αυτό, σε μια ιδανική κοινωνία κι έναν ιδανικό πλανήτη κατ’ επέκταση, θα προϋπόθετε εξύψωση της παιδείας με σκοπό τη δημιουργία υγιώς σκεπτόμενων πολιτών με τους οποίους κάθε αρχή θα μπορούσε να συνδιαλέγεται και να λαμβάνει αποφάσεις. Η ουτοπία αυτή όμως ουδέποτε υπήρξε και είναι κοινώς αποδεκτό πως είναι πολύ δύσκολο να υπάρξει, οπότε τα συστήματα λήψης των αποφάσεων χρησιμοποιούν την πιο εύκολη οδό προς εκπλήρωση των σκοπών τους. Το φανατισμό και το διχασμό. Κοσμοθεωρίες, θρησκείες, πολιτικά κόμματα ακόμα αθλητικά σωματεία γίνονται εργαλεία στα χέρια των ισχυρών προκειμένου να αδυνατίσουν τους κοινωνικούς δεσμούς, να αποπροσανατολίσουν και τελικά να βάλουν ισχυρές κι αδιαπέραστες διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στους ανθρώπους.

Αντίδοτο ή κάποια θαυματουργή λύση είναι δύσκολο να υπάρξει. Αρχή και τέλος σε κάθε κοινωνία είναι η παιδεία της (σ.σ. όχι η εκπαίδευση της). Αν εμείς οι απλοί πολίτες των κοινωνιών του παγκόσμιου πια χωριού στο οποίο ζούμε θέλουμε αύριο τέτοια γεγονότα να μην υπάρξουν ξανά, θα πρέπει να μάθουμε στα παιδιά μας την αξία της ανθρώπινης ζωής αλλά και του σεβασμού στα πιστεύω του άλλου. Όποια κι αν είναι αυτά…

Advertisements

Πολιτική – Πολίτες – Παιδεία

 mono

Μετά τις τελευταίες δυσάρεστες εξελίξεις στο χώρο του Δημοσίου και των ΟΤΑ και τη διαφαινόμενη κατάργηση της Δημοτικής Αστυνομίας συμβαίνει ένα γεγονός που από τους περισσότερους από εμάς έχει περάσει(;) απαρατήρητο είναι όμως πάρα πολύ σημαντικό και προδίδει το ποιόν μας ως λαός. Η συμμετοχή των Δημοτικών Αστυνόμων στις κινητοποιήσεις τους έχει αναγκάσει να απομακρυνθούν από τους δρόμους των πόλεων που μέχρι εχτές επόπτευαν και φρόντιζαν για την ομαλή διευθέτηση των πραγμάτων. Τις τελευταίες όμως μέρες παντού υπάρχουν σταθμευμένα αυτοκίνητα χωρίς να είναι πληρωμένο το αντίτιμο, υπάρχουν αυτοκίνητα πάνω σε στροφές, σε γωνίες, σε σημεία που απαγορεύεται η στάθμευση αλλά και σε σημεία που δυσκολεύουν την κυκλοφορία των άλλων οχημάτων.

Όλοι εμείς, με την ψήφο μας, εκλέξαμε τους ανθρώπους που σε τοπικό επίπεδο διοικούν τα κοινά και φροντίζουν για την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας. Οι άνθρωποι αυτοί, μετά από δικιά μας εξουσιοδότηση, έλαβαν κάποιες αποφάσεις, μεταξύ των οποίων, σε πολλές πόλεις της χώρας, ήταν και η ελεγχόμενη κι επί πληρωμή στάθμευση των οχημάτων μας, ειδικά στα κέντρα των πόλεων που ζούμε. Εμείς οι ίδιοι απαιτήσαμε να μπει μια τάξη στη στάθμευση για να μην προκαλείται χάος ώστε να μπορέσει να βρεθεί η, κατά το δυνατόν, χρυσή τομή για το εν λόγω ζήτημα, που λίγο πολύ μας ταλαιπωρεί όλους. Φαίνεται όμως, κι αυτό αποδεικνύεται από τη συμπεριφορά μας, πως η εξουσιοδότηση που παρείχαμε στους αιρετούς για να διευθετήσουν τα κοινά μας προβλήματα ήταν μόνο… για τα μάτια του κόσμου. Μόλις η ‘απειλή’ του αστυνομικού οργάνου που ενδεχομένως θα μας κόψει την κλήση αν δε σεβαστούμε το θεσμό εξαφανίστηκε, ξεχάσαμε πως η ελεγχόμενη στάθμευση, ακόμα κι αν η Δημοτική Αστυνομία καταργηθεί, υπάρχει και υφίσταται κι εμείς οι πολίτες οφείλουμε αυτό να το σεβαστούμε. Οφείλουμε να πληρώσουμε το αντίτιμο για το χρόνο που σταθμεύουμε το αυτοκίνητό μας, οφείλουμε να μην το αφήνουμε εκεί που απαγορεύεται, οφείλουμε να σεβόμαστε τον οδηγό αλλά και τον πεζό δίπλα μας, ακόμα κι αν δεν υπάρχει εκεί γύρω ο Δημοτικός Αστυνόμος. Τούτο όμως δυστυχώς δε γίνεται…

Είναι λοιπόν εύλογη η απορία που γεννάται: Είναι ο θεσμός που κάνει την ελληνική κοινωνία να λειτουργεί, να δρα και να αντιδρά ή ο φόβος της τιμωρίας; Σίγουρα, ο άνθρωπος ως ελεύθερο ον δε θέλει σε καμία περίπτωση να του επιβάλλεται κανένας περιορισμός και προσπαθεί με όλη του τη δύναμη να παραμείνει μακριά από δεσμεύσεις. Από την άλλη όμως, και προκειμένου να διασφαλίσει ένα ελάχιστο επίπεδο ελευθερίας μέσα στο οποίο μπορεί να ζει και να κινείται, έχει θεσπίσει θεσμούς που κανονίζουν τον τρόπο συμπεριφοράς όλων των μελών που απαρτίζουν μια κοινωνία και μάλιστα ο ίδιος αυτός άνθρωπος έχει δώσει δια της ψήφου του (και όχι μόνο) την εξουσιοδότησή του γι’ αυτό. Γιατί λοιπόν αυτός ο πολίτης δε σέβεται αυτά που (στην ουσία) ο ίδιος έχει αποφασίσει; Γιατί κάνει ενέργειες εις βάρος των συμπολιτών του; Από τη στιγμή μάλιστα που γνωρίζει πως αν αυτός δε συμμορφώνεται με τους θεσμούς το ίδιο θα πράξουν και οι άλλοι και τελικά η δικιά του προσωρινή ‘εξυπνάδα’ θα γυρίσει εις βάρος του;

Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν σε κοινωνίες άλλων χωρών κι άλλων πολιτισμών θα υπήρχαν αντίστοιχες με των Ελλήνων συμπεριφορές. Εκείνο όμως που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αμφισβητηθεί από κανέναν είναι το γεγονός πως για ακόμα μια φορά αποδείξαμε πως αυτό που μας ταλαιπωρεί ως χώρα είναι η τρομερή έλλειψη παιδείας. Η γνωστή κουτοπονηριά με την οποία έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε έκανε για ακόμα μια φορά την εμφάνισή της μαζί με το αλαζονικό χαμόγελο του οδηγού που άφησε το αυτοκίνητό του στη ζώνη ελεγχόμενης στάθμευσης χωρίς να πληρώσει το αντίτιμο που αναλογεί… ο έξυπνος Ελληνάρας…

Πρώτη ανάγνωση.

Ποιος κέρδισε τελικά στις χτεσινές εκλογές; Θα ήθελα να δώσω μερικές απαντήσεις, να παραθέσω μερικές σκέψεις, έστω και τόσο νωρίς χωρίς τα πράγματα να έχουν ακόμα κατασταλάξει.

Από τη βουβή προεκλογική περίοδο βγήκε μια κραυγή. Κραυγή όχι αγωνίας αλλά ελευθερίας. Τίποτα πια δεν είναι δεδομένο. Μεγάλα κόμματα πια δεν υπάρχουν, τουλάχιστον ως ποσοστό εκλογικών αποτελεσμάτων. Διαφάνηκε πως πια ο λαός έχει απαγκιστρωθεί από τα κομματικά επιτελεία, ειδικά οι νέοι άνθρωποι. Παρατηρώντας τις αναλύσεις τόσο των δημοσκοπικών ευρημάτων όσο και των εκλογικών αποτελεσμάτων, διαφαίνεται πως ΠΑΣΟΚ και ΝΔ ψήφισαν μόνο οι άνω των 60 ετών ψηφοφόροι. Τούτο σημαίνει πως με το πέρασμα του χρόνου οι πολίτες θα αποστασιοποιούνται από τα στενά κομματικά πλαίσια του (πρώην) δικομματισμού και όχι μόνο. Πλέον έγινε σαφές πως πραγματικά ο λαός αποφασίζει ελεύθερα, ανεξάρτητα κι απενοχοποιημένα, χωρίς να υπάρχει τίποτα a priori δεδομένο. Οι πολιτικοί σχηματισμοί θα κρίνονται από εδώ και στο εξής για την τήρηση των δεσμεύσεών τους και το πελατειακό σύστημα που μέχρι τώρα στήριζε το δικομματισμό μοιάζει να χάνει σε επιρροή. Αυτό ήταν κατά τη γνώμη μου το μήνυμα των χτεσινών εκλογών κι αυτή είναι η μεγαλύτερη νίκη της Δημοκρατίας.

Τα αποτελέσματα των χτεσινών εκλογών ήταν κόλαφος κατά των δυο (πρώην) μεγάλων κομμάτων. Η μεταπολίτευση, έτσι όπως την είχαμε στο μυαλό μας μέχρι σήμερα τελείωσε. Νέα πολιτικά ήθη οφείλουν να καλλιεργηθούν, αυτά της συνεργασίας, της εξάλειψης των «δήθεν» διαφορών που συντηρούν αποστάσεις, της προσέγγισης και της συμμετοχής. Οι νέοι άνθρωποι, αυτοί που κρατούν πια τα ηνία της χώρας στα χέρια τους, μοιάζει να έχουν αποφασίσει πως θέλουν να ζουν με αξιοπρέπεια και αξιοκρατία. Οι σχέσεις δούναι και λαβείν για ψηφοθηρικούς λόγους που είχε καλλιεργήσει στο παρελθόν ΠΑΣΟΚ και ΝΔ με τους πολίτες  φαίνεται πως πέθαναν μαζί με την παντοδυναμία τους. Η ανασύνταξη των δυνάμεών τους μοιάζει, κατά τη γνώμη μου, αρκετά δύσκολη κι αν ποτέ αυτό γίνει πραγματικότητα θα απαιτήσει μια ισχυρή προσωπικότητα στο τιμόνι των δυο αυτών κομμάτων του ύψους του Κωνσταντίνου Καραμανλή ή του Ανδρέα Παπανδρέου. Τέτοια πρόσωπα δε φαίνεται να υπάρχουν, τουλάχιστον όχι στον ορίζοντα που μπορούμε να διακρίνουμε.

Οι πολίτες της χώρας είδαν χτες αυτό που μέχρι προχτές έμοιαζε αδιανόητο ή σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Αντίκρισε ποσοστά για το ΠΑΣΟΚ και τη ΝΔ που δεν μπορούσε καν να φανταστεί. Αυτό από μόνο του είναι πια αρκετό για να γκρεμίσει συθέμελα τα δυο αυτά κόμματα. Τίποτα πια δε μοιάζει να κρατάει τον ψηφοφόρο στα κόμματα αυτά. Αν δε, ο ΣΥΡΙΖΑ που παρουσίασε τρομακτική άνοδο καθώς και οι Ανεξάρτητοι Έλληνες και η Δημοκρατική Αριστερά τηρήσουν υπεύθυνη στάση και συνδράμουν στην καλυτέρευση του βιοτικού επιπέδου και της καθημερινότητας των σύγχρονων Ελλήνων, θα παγιώσουν τις δυνάμεις τους και θα διαδραματίσουν από εδώ και στο εξής πρωταγωνιστικό ρόλο στα πολιτικά δρώμενα της χώρας.

Το μοναδικό ανησυχητικό φαινόμενο ήταν αυτό της ανόδου της Χρυσής Αυγής. Το μέχρι τώρα πολιτικό σύστημα φέρει μεγάλη ευθύνη γι’ αυτό και πρέπει να αναλογιστεί τα λάθη του. Διότι, θεωρώ πως δεν είναι η Χρυσή Αυγή που με τις ίδιες δυνάμεις και προσπάθειές της η αιτία που μπήκε στη Βουλή αλλά τα τραγικά λάθη, οι παραλήψεις και η ασυδοσία των μέχρι τώρα κυβερνήσεων. Με δεδομένο όμως ότι έλαβε ποσοστό 7%, είμαστε υποχρεωμένοι να ακούσουμε τον πολιτικό τους λόγο και εντός της Βουλής πλέον, κρίνοντάς τους με τα ίδια κριτήρια που θα κρίνουμε από εδώ κι εμπρός κι όλους τους υπόλοιπους.

Αναμένοντας τις πολιτικές εξελίξεις από σήμερα κι εμπρός, δε θα μπορούσα να μην αναφερθώ και στη νίκη Ολάντ στη Γαλλία. Δεν ξέρω αν οι εκλογές στην Ελλάδα και στη Γαλλία σταθούν η αφορμή και η απαρχή για μια πιο κεντρώα – αριστερή στροφή της Ευρώπης, θεωρώ όμως σχεδόν σίγουρο ότι η αδιάλλακτη και ξεκάθαρα σοβινιστική πολιτική της Γερμανίας αρχίζει πλέον να χάνει έδαφος. Ίσως είναι πια η στιγμή η Ευρώπη να αρχίσει να δρα ως Ευρώπη των πολιτών της και όχι ως Ευρώπη των Γερμανών και των γερμανικών συμφερόντων. Σίγουρα η οικονομία είναι ένας θεμελιώδης παράγοντας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτό δεν το αμφισβητεί κανείς, αλλά τι να την κάνει κανείς μια ισχυρή και εύρωστη οικονομία όταν οι πολίτες είναι εξαθλιωμένοι και πεινάνε;

Η μεταπολίτευση τελείωσε. Μαζί της φαίνεται πως τελείωσε και ο δικομματισμός. Ίσως τα συμπεράσματα μου να είναι βιαστικά. Ίσως να είναι πολύ νωρίς για να βγάλουμε συμπεράσματα. Το βέβαιο όμως είναι πως ο ψηφοφόρος πια είναι υπεύθυνος για την επιλογή του κι αποφασίζει για το καλό της χώρας και όχι μονάχα για το προσωπικό του συμφέρον. Έβγαλε από πάνω του τη στενή και ανεπιθύμητη εξάρτηση από τα βουλευτικά και κομματικά γραφεία. Κι αυτό μόνο σε όφελος της χώρας μπορεί να οδηγήσει.

Συνείδηση.

Μέδουσα

Αν κοιτάξει κανείς στα λεξικά θα βρει πολλούς ορισμούς. Ένας από αυτούς λέει ότι συνείδηση είναι το σύνολο των πεποιθήσεων του ανθρώπου. Ψήφος από την άλλη είναι η προσωπική προτίμηση του ανθρώπου σε κάποιο θέμα. Ψήφος κατά συνείδηση είναι η πράξη εκείνη κατά την οποία ο άνθρωπος έχοντας επίγνωση των πραγμάτων διαλέγει το τάδε ή το δείνα. Κι αυτή η ψήφος είναι η υπέρτατη έκφραση δημοκρατίας. Και πρέπει να επιβραβεύεται… Αλλού… Γιατί εδώ η κομματική πειθαρχία είναι ανώτερο αγαθό από τη Δημοκρατία. Κι αυτό είναι κάτι που με ανησυχεί ιδιαίτερα και με θλίβει! Και με τρομάζει.

Ελευθερία. Υπάρχει;

Αν κοιτάξουμε στα λεξικά θα δούμε ότι ελευθερία είναι η δυνατότητα κάποιος να δρα αυτόβουλα και απεριόριστα. Ή αλλιώς να μην έχει κανέναν εξαναγκασμό και περιορισμό.

Τούτο το βαρύ πράμα όμως που λέγεται ελευθερία είναι ένα αγαθό το οποίο δε χαρίζεται αλλά κατακτιέται. Κι αν κάποιος ξεχαστεί κι εφησυχάσει το σίγουρο είναι ότι τελικά θα την παραχωρήσει. Στην ιδανική της μορφή, εκείνη που θα την ήθελε ο Καζαντζάκης ο ιδεολόγος της ελευθερίας, είναι δύσκολο για να μην πω αδύνατο να κατακτηθεί.

Παρεκκλίνοντας με την άδειά σας ελαφρώς από τον ειρμό των σκέψεών μου, παραθέτω την απάντηση που έδωσε ο Καζαντζάκης στη δημοσιογράφο Γιολάντα Τερένσιο το 1957, όταν ερωτήθηκε αν ο πνευματικός άνθρωπος μπορεί ν’ ανήκει σ’ ένα κόμμα ή πρέπει να μένει πάντοτε ανεξάρτητος, για να είναι ελεύθερος να κρίνει;

«Είναι δύσκολο για τον πνευματικό άνθρωπο να μείνει μόνος του.  Μόνος του είναι αδύνατος, αν ενωθεί όμως με τους άλλους χαλάει…   Αν ενωθώ με τους άλλους θα χάσω την ελευθερία μου.  Η ψυχολογία της μάζας είναι αλλιώτικη, μιλάω για τους διανοούμενους σαν μάζα, όχι για τις λαϊκές μάζες, που τις σέβομαι και που έχουν τη δική τους δουλειά.  Ένας πνευματικός άνθρωπος μόνος του μπορεί να δουλέψει καλύτερα: ελεύθερος άνθρωπος παλεύει για την ελευθερία.  Δέκα ελεύθεροι άνθρωποι, ενωμένοι, χάνουν την ελευθερία τους.  Εκείνο που χρειάζεται είναι ν’ ακολουθήσεις τον δρόμο σου ως την άκρη.  Η αξία του δρόμου είναι να μη σταματήσεις ποτέ!»

Μετά τη σύντομη αλλά σημαντική νομίζω παρένθεση, κι αφού σημειώσω ότι σε τούτη την ανάρτηση λέγοντας ελευθερία μιλάμε για κάτι διαφορετικό από αυτά που ισχυρίζεται η θεωρία του ντετερμινισμού, θα ήθελα να παραθέσω κάποιες σκέψεις και συνάμα κάποια ερωτήματα.

Πρώτα απ’ όλα, η δυνατότητα αυτόβουλης δράσης και αυτοδιάθεσης προϋποθέτει να υπάρχει κάτι μέσα στο οποίο θα λάβει χώρα αυτή η δράση. Κι αυτό το κάτι λέγεται φυσικό περιβάλλον από τη μια μεριά και κοινωνία από την άλλη. Τούτα τα δυο όμως από τη φύση τους επιβάλλουν περιορισμούς. Το περιβάλλον με τους κανόνες του και η κοινωνία με τους περιορισμούς και τις συνθήκες που επιβάλλει. Ως εκ τούτου, είναι δυνατόν κάποιος να μπορέσει να είναι πραγματικά ελεύθερος;

Η ελεύθερη δράση απαιτεί πόρους, με οποιαδήποτε μορφή αυτοί μπορεί να έχουν. Από τη φαντασία μέχρι την οικονομική τους διάσταση. Ένας άνθρωπος χωρίς φαντασία μπορεί να είναι ελεύθερος πραγματικά; Ή ένας άνθρωπος που δεν έχει παιδεία; Ειδικά η παιδεία, είναι κατά την άποψή μου, ο ακρογωνιαίος λίθος της ελευθερίας και χωρίς δαύτην όλα είναι ματαιοπονία. Από την άλλη όψη, τη λιγότερο πνευματική και περισσότερο υλική, η αυτοδιάθεση χρειάζεται τις περισσότερες φορές μέσα για να ικανοποιηθεί, τα οποία όμως απαιτούν οικονομικούς πόρους για να αποκτηθούν. Αλλά κάποιος που δεν έχει τους πόρους αυτούς, δεν είναι ελεύθερος; Κι αν κατατάξουμε τους ανθρώπους με βάση την οικονομική τους επιφάνεια σε μια σειρά, στην ίδια ακριβώς σειρά θα βρίσκονται, υπό την οπτική της δυνατότητας αυτοδιάθεσης πάντα, και από άποψη ελευθερίας; Ένας φτωχός είναι λιγότερο ελεύθερος από έναν πλούσιο;

Κι αν αυτό το συλλογισμό μας τον επεκτείνουμε λίγο περισσότερο σε επίπεδο κοινωνίας ή και χώρας ακόμα, μια μη αυτάρκης χώρα όπως η δική μας, με τα γνωστά δημοσιονομικά προβλήματα και τα υπέρογκα χρέη, είναι λιγότερο ελεύθερη από μια άλλη οικονομικά πιο εύρωστη; Κι αν αυτό ισχύει, σε ποιόν έχει παραχωρηθεί το μερίδιο της ελευθερίας που χάθηκε, στους δανειστές της; Η ελευθερία της, με άλλα λόγια, έχει αποτιμηθεί σε χρήμα, το οποίο πρέπει να ξεπληρωθεί για να επιστρέψει η ελευθερία πίσω; Αυτός που χρωστάει, ξεπληρώνει το χρέος όχι για είναι εντάξει στις οικονομικές του υποχρεώσεις αλλά για να αγοράσει πίσω την (όποια) ελευθερία του;

Ο Καζαντζάκης στην απάντηση που έδωσε στη δημοσιογράφο πιο πάνω, λέει ότι ένας είναι ελεύθερος, δέκα ελεύθεροι ενωμένοι όχι. Τούτο μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Ας τα πιάσουμε με τη σειρά. Ένας ελεύθερος άνθρωπος παντρεύεται (ή νυμφεύεται, ανάλογα με το φύλο του) και γίνεται διπλός. Αυτό σημαίνει ελευθερία μισή; Κι όταν το ζευγάρι βγει στην κοινωνία, η μισή ελευθερία γίνεται ακόμα μικρότερη; Κι όταν η κοινωνία ενωθεί με άλλες κοινωνίες σε θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση για παράδειγμα, τότε έχουμε πια να κάνουμε με ένα μικρό κλάσμα της αρχικής ελευθερίας;

Ο μεγαλύτερος όμως δυνάστης της ελευθερίας, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να είναι το ρολόι. Η καθημερινότητα ρυθμίζεται από αυτό και οι παρεκκλίσεις συνήθως δημιουργούν δυσάρεστες καταστάσεις. Η ώρα, η μεγαλύτερη αυτή κοινωνική σύμβαση μεταξύ των ανθρώπων ολόκληρου του πλανήτη, μπορεί να «δημιουργήθηκε» για να εξυπηρετήσει τις μεταξύ τους συναλλαγές και επαφές, αλλά μήπως τελικά έχει γίνει το μεγαλύτερο βάρος που πρέπει να κουβαλούν εις βάρος της ελευθερίας τους;

Πολλά θα μπορούσα να γράψω για την ελευθερία. Η ερώτηση όμως παραμένει: Μπορεί να υπάρξει πραγματική ελευθερία; Υπάρχει πραγματική ελευθερία; Ελευθερία υπό προϋποθέσεις είναι πραγματική ελευθερία;

Κλείνοντας, δεν πρέπει να παραλείψω την αναφορά μου στο μοναδικό πραγματικά ελεύθερο πράγμα. Ποιο είναι αυτό; Η τέχνη. Και γιατί είναι πραγματικά ελεύθερη; Απλώς γιατί μπορεί να κινείται πάνω στην κόψη του ξυραφιού, μπορεί να δημιουργεί, μπορεί να αγγίζει το μεγάλο, το ωραίο και το αληθινό χωρίς κανένα περιορισμό. Αλλά και γιατί αυτή έχει τη δυνατότητα να νικά και το θάνατο, είναι το μοναδικό πράγμα που νικά το θάνατο…

Ελευθερία. Θεωρητικές απορίες…

Image: Tina Phillips / FreeDigitalPhotos.net

Από όλες τις καταστάσεις που μπορεί να βρεθεί ο άνθρωπος η πολυτιμότερη αλλά και πολυπλοκότερη συνάμα είναι η ελευθερία. Είναι τόσο πολύ σύνθετη και η σύλληψή της ακόμα που κατά τη γνώμη μου κανείς και ποτέ δε θα μπορέσει να την οριοθετήσει και να της δώσει ένα μονοσήμαντα ορισμένο σχήμα.

Τα λεξικά την ερμηνεύουν ως απουσία περιορισμού, εμποδίου ή δέσμευσης. Είναι όμως τόσο απλή η ερμηνεία;


Θα ξεκινήσω το συλλογισμό μου κάπως παράδοξα. Οι αρχαίοι Έλληνες πήραν αυτό που λέμε σύμπαν κι έφτιαξαν τον Κόσμο. Παρενθετικά κι εξαιτίας του γεγονότος ότι η λέξη αυτή είναι κοινώς χρησιμοποιούμενη παγκοσμίως, θα αναφέρω ότι ο διεθνούς φήμης αστρονόμος και αστροφυσικός Carl Sagan είχε γυρίσει μια επιστημονική σειρά 13 επεισοδίων με τον τίτλο COSMOS, A personal voyage, η οποία αναφέρεται στην εξέλιξη του σύμπαντος, από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Διερωτήθηκα λοιπόν πριν αρκετό καιρό γιατί απέδωσαν αυτή την ονομασία στο σύμπαν, γιατί Κόσμος;

Η απάντηση ήρθε μερικά χρόνια αργότερα και ήταν τόσο πολύ απλή που απλώς δεν τη συνειδητοποιούσα παρά το γεγονός ότι ήταν – είναι – μπροστά μου. Ο Κόσμος είναι απλώς η τακτοποίηση των πραγμάτων, η τοποθέτησή τους με τη σειρά, αρμονικά και με τάξη. Κι αυτή η αρμονία είναι το κόσμημα, ο κόσμος δηλαδή, ή αλλιώς η άρση του χάους. Με μια πολύ απλή παρατήρηση μπορεί ο καθένας να καταλάβει ότι όλα γύρω του υπάρχουν, δρουν και κινούνται συντεταγμένα. Μπορεί να βλέπουμε τον ήλιο να περιδιαβαίνει τον ουρανό απαλλαγμένος από κάθε δεσμό, αλλά είναι πράγματι έτσι; Διότι ακόμα κι αυτός ακολουθεί μια προδιαγεγραμμένη πορεία από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει.

Κι εδώ τίθεται το πρώτο ερώτημα: Η ελευθερία είναι πραγματική ή έτσι νομίζουμε; Αποφεύγοντας τις θεωρίες του ντετερμινισμού ή της ειμαρμένης κατά το ελληνικότερο, μπορεί κάποιος εύλογα να ερωτηθεί αν όλα είναι προδιαγεγραμμένα κι εμείς απλώς κινούμαστε πάνω σε καθορισμένα όρια όπως το τραίνο στις ράγες. Ακούγεται βεβαίως πολύ μοιρολατρικό κάτι τέτοιο, αλλά έστω κι αν υπάρχει μία πιθανότητα στο εκατομμύριο να συμβαίνει, αξίζει να το αναφέρουμε και να αναρωτηθούμε.

Ο αρχαίος λοιπόν πήρε το χάος και το έκανε Κόσμο. Πως όμως το έκανε αυτό; Χρησιμοποίησε το Λόγο. Ο οποίος μπορεί κάλλιστα να συσχετιστεί και με αυτό που οι χριστιανοί ονομάζουν Λόγο του Θεού. Η λογική είναι αυτή που «όπλισε» το χέρι του και με τις παρατηρήσεις και τα πειράματα κατέγραψε τους φυσικούς κανόνες. Και στη συνέχεια δημιούργησε τους δικούς του κανόνες και τα δικά του συστήματα. Από την παιδεία και τη θρησκεία μέχρι την πολιτική, κι από τη βάφτιση μέχρι το μνημόσυνο της κάθε πλευράς της ζωής του. Κι εκεί μέσα, ανάλογα με το πολιτικό σύστημα έδωσε ή αφαίρεσε την ελευθερία των ανθρώπων.

Εδώ έχουμε το δεύτερο ερώτημα: Αφού ο άνθρωπος είναι εκ της φύσεως προορισμένος να ζει μέσα σε κοινωνίες και με δεδομένο το γεγονός ότι οι κοινωνίες απαιτούν θεσμούς και κανόνες για να λειτουργήσουν, ο άνθρωπος – μέλος τους είναι πραγματικά ελεύθερος;

Ύστερα έρχεται αυτό που ο λαός λέει για τη μοίρα κι ότι αυτή έχει γραμμένο. Εκείνοι οι αρχαίοι το έλεγαν λίγο πιο περίτεχνα, είχαν την Κλωθώ, τη Λάχεση και την Άτροπο. (Και οι τρεις γυναίκες, να είναι άραγε τυχαίο;) Η πρώτη πλέκει το νήμα της ζωής, η δεύτερη την τύχη και η τρίτη κόβει το νήμα σαν έρθει η ώρα. Και δεν είναι λίγες οι φορές που στη ζωή ξεστομίζουμε εκείνη τη κουβέντα «… λες κι ήταν γραφτό να γίνει…» που συνοδεύεται σχεδόν πάντα μ’ αναστεναγμό! Σαν να ορίζεται η τάχα ελεύθερη βούλησή μας από τις Μοίρες, κι ότι κι αν κάνουμε δεν ξεφεύγουμε από αυτές. Κι αυτές οι τρεις κυρίες ήταν κόρες του Δία, που δημιούργησε τα πάντα κατά τη μυθολογία, και της Θέμιδος που δημιούργησε τους θεσμούς. Ελεύθερα ερμηνευμένο αυτό θα μπορούσε να έχει ως εξής: Αφού ο δημιουργός του κόσμου κι εκείνη που έφτιαξε τους θεσμούς θέλουν να εξαρτάται η ζωή των ανθρώπων από τις Μοίρες, τότε όλα είναι προδιαγεγραμμένα.

Εύλογα λοιπόν έρχεται στο νου η ερώτηση: Έχει κάποια, έστω και ελάχιστη, δόση αλήθειας όλο αυτό; Εξαρτώμαστε από το πεπρωμένο ότι κι αν κάνουμε; Ή την τύχη, για να το θέσω αλλιώς;

Ο Ησίοδος στη Θεογονία λέει ότι στην αρχή υπήρχε το Χάος, Η Γαία και ο Έρωτας. Ο Έρωτας λοιπόν, μπορεί να είναι η κινητήρια δύναμη και η γενεσιουργός αιτία των πάντων, αλλά μπορεί να εκληφθεί και λίγο διαφορετικά. Ως Ανάγκη. Με άλλα λόγια, οι σκέψεις και οι πράξεις μας είναι αποτέλεσμα της ανάγκης. Αν δεν υπήρχε αυτή, δε θα ήταν απαραίτητη από μέρους μας η παραμικρή σκέψη κι ενέργεια. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε ένα πρόβλημα, σε μια κατάσταση, σε ένα σχέδιο κι απλώς μεθοδεύουμε τα επόμενα βήματά μας για να προχωρήσουμε έχοντας κατά νου ότι οι κινήσεις μας πρέπει να γίνουν κατά πως υπαγορεύει η λογική. Εν ολίγοις, για κάθε μας απόφαση, υπάρχει ήδη μια μεθοδολογία, την οποία δεν επινοήσαμε εμείς, αλλά απλώς την εφαρμόζουμε για να λυθεί το πρόβλημα ή να επιτευχθεί ο στόχος.

Άρα, λοιπόν, δρούμε κι εμείς όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, που απλώς ακολουθούμε τον προγραμματισμό μας για κάθε δεδομένη περίπτωση κι απλώς έχουμε την αίσθηση της ελευθερίας; Αφού για το κάθε σχέδιο, κατάσταση, πρόβλημα όλοι οι άνθρωποι θα δώσουν την ίδια λύση, ενδεχομένως με κάποιες παραλλαγές ο καθένας.

Πεπρωμένο φυγείν αδύνατο τελικά; Κι αν ναι, έρχεται σε αντίθεση με την ελευθερία;

Νιώθω ότι οι συνομιλητές που έχουν σχολιάσει κατά το παρελθόν τις σκέψεις μου, ετούτη τη φορά θα προκαλέσουν έναν ακόμα πιο ενδιαφέροντα διάλογο…

Θα υπάρξει και συνέχεια…

Ελευθερία.

Image: Tina Phillips / FreeDigitalPhotos.net

Τις ημέρες της πρωτοχρονιάς βρέθηκα μακριά από το σπίτι, ταξιδάκι με την οικογένειά μου. Άφησα όλα όσα με απασχολούσαν πίσω και απλώς χάθηκα μέσα στην ηρεμία. Αποφάσισα να μην ασχοληθώ με τίποτα από τα καθημερινά αλλά και με το διαδίκτυο, νομίζω μια μικρή αποτοξίνωση μόνο καλό θα έκανε. Έτσι ο υπολογιστής έμεινε πίσω να μας περιμένει. Ξέχασα όμως το κινητό τηλέφωνο που κάθε τρεις και λίγο με ειδοποιούσε για νέα μηνύματα. Στην αρχή το άφησα, θεώρησα ότι η ενόχληση θα ήταν μικρή. Όμως διαπίστωσα ότι κάθε φορά που ο ήχος που ειδοποιούσε για νέα μηνύματα, πεταγόμουν πάνω και πήγαινα να δω τι νέο είχε καταφθάσει. Κάποια στιγμή ένιωσα ότι είμαι δέσμιος της τεχνολογίας, άσε που απλώς δεν ήθελα να ασχοληθώ με τίποτα, να αφήσω το μυαλό μου να αδειάσει, κι έτσι χαϊδεύοντας την οθόνη του απενεργοποίησα τη δυνατότητα ελέγχου των μηνυμάτων. Το τηλέφωνο παρέμενε σιωπηλό, σαν να του είχα στερήσει αυτό το οποίο είχε προγραμματιστεί να κάνει για να με εξυπηρετεί. Την πρωτοχρονιά, πήγα ένα βήμα παραπέρα. Το πήρα στα χέρια μου και μόλις αντάλλαξα ευχές με όλους εκείνους τους ανθρώπους που ήθελα, το απενεργοποίησα και το ακούμπησα στην άκρη.

Ένιωσα πραγματικά ότι έκανα μια επανάσταση. Σα να έκοψα τον ομφάλιο λώρο που με συνέδεε με τον υπόλοιπο κόσμο. Ελεύθερος. Έτσι ένιωσα. Στην αρχή υπήρχε το αίσθημα της εξάρτησης. Κι αν κάποιος προσπαθεί να με βρει; Κι αν είναι κάτι επείγον; Μπήκα στον πειρασμό να το θέσω ξανά σε λειτουργία. Τελικά το παράτησα, ότι κι αν είναι θα με βρουν από την Τρίτη, σκέφτηκα. Όταν έβγαινα να πάω βόλτα, σαν τον εθισμένο, έκανα κινήσεις σχεδόν ασυναίσθητες, να δω αν είναι το κινητό στην τσέπη. Όταν έμπαινα στο αυτοκίνητο, προσπαθούσα να το βγάλω από την τσέπη και να το ακουμπήσω στη θήκη του. Όταν πάλι γύριζα απ’ έξω έκανα να το βγάλω από την τσέπη για να το αφήσω στη θέση του. Ο εγκέφαλος ενεργούσε σύμφωνα με τις επιταγές της συνήθειας. Αντιστάθηκα στον πειρασμό όμως και το άφησα απενεργοποιημένο να κάθεται σιωπηλό και σκοτεινό. Ήξερα ότι εκείνο είχε το πάνω χέρι και ότι σε δυο τρεις μέρες πάλι αυτό θα έδινε τις διαταγές. Αλλά τις λίγες μέρες των διακοπών θα με άφηνε ήσυχο. Το αίσθημα της ελευθερίας ήταν υπέροχο. Νομίζω ότι σε κάθε ευκαιρία από δω και μπρος θα το επαναλαμβάνω. Είναι ωραία να μην ξέρει κανείς που είσαι…

Υ.Γ. Μόλις το ενεργοποίησα το ρημάδι γέμισα από ειδοποιήσεις. Με εκδικήθηκε με το χειρότερο τρόπο.  Ίσως πρέπει να φτιάξω ένα προγραμματάκι για να διαγράφει τα πάντα όταν θέλω να είμαι έτσι ελεύθερος. Να θεωρεί όλα αυτά τα μηνύματα ως ληγμένα προϊόντα και να τα πετάει στο καλάθι. Αλλά αν είναι τίποτα σημαντικό;

 

Αρέσει σε %d bloggers: